Pse është kaq nxehtë? Shpjegohet vala që ka pushtuar Evropën
Evropa është nën kontrollin e një vale të egër të të nxehtit, me temperaturat këtë javë që pritet të thyejnë edhe rekorde të reja – ndoshta duke çuar edhe në vdekje të shumta.
Nxehtësia që goditi Evropën Perëndimore të hënën dhe të martën erdhi pas ditëve të motit intensiv në Gadishullin Iberik, ku si pasojë e nxehtësisë së madhe humbën jetën qindra persona, e ekspertët kanë një përgjigje; ndryshimet klimatike.
Të martën, Mbretëria e Bashkuar lëshoi paralajmërimin e saj të parë të kuq për nxehtësinë ekstreme në Angli - duke treguar një "rrezik për jetën" - me temperatura që arritën mbi 40 gradë.
Edhë në Francë, temperaturat kanë shkuar përtej 40 gradë Celsius, ndërsa në jugperëndim të vendit mijëra njerëz janë evakuuar pas zjarreve që kanë djegur më shumë se 10,000 hektarë.
Ndërkohë pritet që edhe në disa pjesë të Gjermanisë, temperaturat të arrijnë në 40 gradë, ndërsa vendet e Evropës Lindore do të vuajnë më shumë të enjten.
E nëse ka një gjë që politikanët duan të shmangin, është një përsëritje e vitit 2003, kur një valë e nxehtë në Evropë vrau më shumë se 70,000 person. Deri më tani, në Spanjë e Portugali janë regjistruar më shumë se 1,000 vdekje nga efektet e lidhura me nxehtësinë.
Por, si mund të jetë vdekjeprurëse nxehtësia ekstreme?
Rreziqet më të menjëhershme janë goditja nga nxehtësia dhe rraskapitja nga nxehtësia, të cilat në disa raste mund të jenë fatale – veçanërisht tek të moshuarit dhe njerëzit që ushtrojnë ose punojnë në temperatura të larta.
Ndërsa temperatura rritet, djersitja rritet për të ftohur trupin nga avullimi. Gjithashtu enët e gjakut zgjerohen duke lejuar që gjaku të lëvizë në ekstremitetet e tij. E pa rihidratim, kjo mund të shkaktojë tendosje shtesë në zemër, që do të thotë se presioni i gjakut mund të bie në nivele të tilla që në raste ekstreme mund të çojë edhe në dështim të organeve.
Gjithashtu, kur temperatura e ambientit kalon temperaturën 37.5 të trupit, djersitja në vetvete bëhet më pak efektive.
"Djersa avullohet nga nxehtësia nga ajri, jo nga trupi. Prandaj djersitja nuk është aq efikase për t'ju ftohur," thotë Dr Simon Cork, një pedagog i lartë në fiziologji në Universitetin Anglia Ruskin.
Goditja e nxehtësisë ndodh kur trupi nuk mund të mbajë më temperaturën e tij dhe mund të çojë në dëmtim të trurit dhe organeve, nëse nuk merr trajtim urgjent.
Por numri i vërtetë i vdekjeve nga një valë e të nxehti priret të jetë shumë më i lartë se sa raportohet. Për shkak se nxehtësia i vendos qelizat dhe organet e trupit nën stres, ajo tenton të përkeqësojë kushtet dhe dobësitë ekzistuese. Veçanërisht te të sëmurët, të moshuarit dhe te shumë të rinjë, përballja me temperaturat e larta për disa ditë mund të krijojë një dëm serioz që mund të shfaqet edhe javë më vonë.
"Valët e të nxehtit vrasin vërtet një numër befasues njerëzish," tha Hannah Cloke, studiuese e rreziqeve natyrore në Universitetin e Reading.
Temperaturat e larta gjithashtu reduktojnë qarkullimin e ajrit dhe çojnë në një rritje të ndotjes së ajrit, duke përkeqësuar çështjet e frymëmarrjes si astma me pasoja potencialisht fatale.
40 gradë C është normale në disa vende në botë – pse ne jemi të shqetësuar?
Sipas Mariam Zachariah, shkencëtare klimatike në Imperial College London, në shumë vende evropiane, ndërtesat nuk janë të dizajnuara për t'i bërë ballë temperaturave as 5 gradë mbi 20.
E kjo është një çështje serioze në Evropën veriore, ku shumica e shtëpive janë ndërtuar për të kapur nxehtësinë në mënyrë që të ndihmojnë banorët të përballojnë më mirë të ftohtin, duke bërë që gjatë një vale të nxehti temperaturat e brendshme të rriten më shumë se normalja. Vetëm një pjesë e vogël e këtyre shtëpive mund të kenë ajër të kondicionuar.
Qytetet që nuk janë ndërtuar për t'i bërë ballë temperaturave të larta gjithashtu në shumë raste nuk kanë infrastrukturën e duhur për t'i mbajtur njerëzit të freskët – nuk ka shumë hije apo akses në hapësira të gjelbra dhe ujë e as nuk janë të përgatitura për masat e reagimit emergjent.
A është ky ndryshim klimatik?
Po. Grumbullimi i CO2 nga djegia e lëndëve djegëse fosile i ka bërë valët e nxehtësisë më intensive dhe më të shpeshta në të gjithë globin, duke përfshirë edhe Evropën.
"Shanset që në Mbretërinë e Bashkuar temperatura të shkojë në 40 gradë në ditë, mund të jenë 10 herë më e mundshme në klimën aktuale sesa nën një klimë natyrore të pandikuar nga ndikimi njerëzor," tha Nikos Christidis, një shkencëtar i atribuimit të klimës në Mbretërinë e Bashkuar.
Ndryshimi i klimës nxit valët e të nxehtit në dy mënyra, tha Zachariah. Njëra është thjesht duke bllokuar më shumë nxehtësi në sistemin global.
"Një atmosferë më e ngrohtë do të thotë më shumë ekstreme të nxehtësisë," tha ajo.
Ndikimi i dytë është "dinamik" - që do të thotë ndryshim i modeleve të motit, të cilat mund të sjellin nxehtësi dhe shi në rajonet që normalisht nuk i përjetojnë ato. Në rastin e Evropës, këtë vit një zonë e ngadaltë me presion të lartë ka sjellë ajër përvëlues nga Afrika e Veriut.
Këto lloje të valëve të të nxehtit do të bëhen më të shpeshta në dekadat e ardhshme, edhe nëse qeveritë do të zbatojnë premtimet e tyre për të ulur emetimet - gjë që nuk duket se do të ndodhë së shpejti.
"Edhe me premtimet aktuale për reduktimin e emetimeve, ekstreme të tilla mund të ndodhin çdo 15 vjet në klimën e vitit 2100," tha Christidis.
Si duhet të përgjigjen politikëbërësit?
Në Francë, qytetet i kanë bërë muzetë dhe vendet e tjera me ajër të kondicionuar pa pagesë dhe kanë zgjatur orarin e hapjes së pishinave. Autoritetet komunale gjithashtu kanë regjistra për të cenuarit dhe kontrollojnë ata që jetojnë vetëm për të parë nëse janë në rrezik.
Këtë javë Londra krijoi pishina uji pa pagesë dhe njoftoi dispozita emergjente për personat me gjumë të rëndë.
Por përtej masave të menjëhershme, vendet kanë nevojë për plane afatgjata veprimi për ngrohjen, tha Sjoukje Philip nga Instituti Meteorologjik Mbretëror i Holandës. Kjo nënkupton mbjelljen e më shumë pemëve në qytete, ndërtimin e shtëpive rezistente ndaj nxehtësisë, rinovimin e ndërtesave dhe vendosjen e sistemeve të fuqishme të paralajmërimit të hershëm.
Ndërkohë, BE po u kërkon zyrtarëve të qytetit dhe qeverisë që të marrin këto masa. “Përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike është thelbësore dhe duhet të bëhet më e shpejtë, më e zgjuar dhe më sistematike”, ka thënë për Politico një zëdhënës i Komisionit Evropian.
A është Evropa një rast i veçantë?
Megjithëse valët e të nxehtit prekin shumicën e pjesëve të botës, sipas Philip-it ka dallime rajonale.
"Valët e të nxehtit në Evropën Perëndimore krijohen më shpejt se në disa rajone të tjera," tha ai. "Faktorë të ndryshëm mund të ndikojnë në këtë; si tharja e tokës”
Ndërsa, hulumtimi i Panelit Ndërqeveritar për Ndryshimet Klimatike tregon se gjatë viteve në vijim, temperaturat në Evropë do të rriten me një ritëm që tejkalon ndryshimet mesatare të temperaturës globale, ndërsa thuhet se do të rritet edhe frekuenca dhe intensiteti i ekstremeve të nxehta.
