"I rrahin vajzat vetëm pse buzëqeshin": Jeta në Afganistan një vit pas kthimit të talebanëve
Pavarësisht premtimeve të tyre për paqe dhe stabilitet, vendi është gjunjëzuar dhe njerëzit janë të dëshpëruar.
Maryam, është në përfundim të klasës së gjashtë në Kabul, që nën sundimin e talebanëve do të thotë se arsimimi i saj duhet të përfundojë pas disa muajsh.
Por 10-vjeçarja, ka një strategji për të qëndruar edhe një vit në shkollë dhe teksa shpjegon planin e saj sytë i mbushen me kënaqësi.
“Do të sigurohem që të mos u përgjigjem saktë shumë pyetjeve. Kam vendosur të dështoj, kështu do të mund të studioj përsëri klasën e gjashtë.”
Ky është Afganistani gati një vit pasi talebanët morën rrufeshëm kontrollin e vendit, duke lëvizur aq shpejt në marrjen e Kabulit, sa befasuan edhe vetë liderët e tyre.
Ndërkohë, qytetarët e rinj e më të zgjuar të vendit po përdorin inteligjencën e tyre për të vetë-sabotuar, sepse në një sistem të shtrembëruar që grupi ka krijuar, u jep atyre më shumë shpresë sesa sukses.
Në fushatën e tyre për Afganistanin dhe në bisedimet ndërkombëtare me ShBA-në, talebanët dhënë një premtim të nënkuptuar, se në këmbim të një versioni paksa të zbutur të ekstremizmit të tyre puritanist, ata të paktën do të sillnin paqe dhe stabilitet në një vend të pushtuar nga dekada lufte.
Gratë kishin të drejtë islame për arsimim dhe punë, thanë të dërguarit e tyre në konferencat ndërkombëtare, dhe pa luftë të vazhdueshme ekonomia afgane do të kishte më shumë hapësirë për t'u rritur. E ndërsa qindra mijëra afganë u larguan nga vendi, shumë të tjerë e pritën me shpresë heshtjen e armëve.
Por, pothuajse një vit më vonë, ai vizion duket gjithnjë e më i zbrazët. Duke folur për ndryshimin sizmik gushtin e kaluar, talebanët i referohen para dhe pas "fitores". Afganët e zakonshëm që flasin persisht në kryeqytet flasin për jetën para dhe pas "rënies", ose "kolapsit", të Afganistanit.
Talebanët janë një shtet i izoluar, i pa njohur nga një vend i vetëm, madje edhe nga aleatët e dikurshëm. Përqafimi i tyre ndaj aleatëve të tyre të vjetër dhe të dhunshëm u ekspozua në mënyrë dramatike javën e kaluar kur ShBA-të vranë liderin e al Kaidës në zemër të lagjes elitare Sherpur të Kabulit.
Megjithatë, përpara kësaj, ata kishin kaluar muaj jashtë vëmendjes globale. Pushtimi i Putinit në Ukrainë ishte një dhuratë për talebanët, pasi tërhoqi vëmendjen e botës.
Gratë në vend përballen me kufizime më të ashpra se kudo tjetër në botë, të ndaluara nga arsimi i mesëm dhe shumica e tyre që punojnë jashtë kujdesit shëndetësor dhe arsimit, janë të detyruara të shoqërohen nga një kujdestar mashkull për të gjitha udhëtimet dhe u kërkohet të mbulojnë fytyrat e tyre në publik.
Kufizimet zbatohen me dënime, por, veçanërisht për gratë më të varfra dhe më të cenueshme, duke përfshirë ato pa kujdestar, vetëm frika nga zbatimi mund të jetë gjymtuese.
“Tri herë tani kam parë gra të rrahura në treg nga talebanët. Disa kishin veshur pantallona që mendonin se ishin shumë të ngushta, duhet ta kishit parë se sa ishin të mërzitura më pas,” tha Farkhunda, 16 vjeç, e cila duhej të linte shkollën në shtator dhe ishte duke luftuar me depresion.
“Një herë tjetër ata rrahën vajza vetëm pse buzëqeshën e folën më zë të lartë,” shtoi ajo.
Ajo nuk ka një “abaja” të gjatë, të zezë që kërkohet nga talebanët dhe familja nuk mund të përballojë t’ia blejë një të tillë.
"Që atëherë unë madje kam ndaluar së shkuari për të studiuar në medrese, është më mirë të jem në shtëpi sesa të përplasem me këto kafshë," tha ajo.
Kolapsi ekonomik
Pasi sanksionet ndërkombëtare mbi talebanët ndërprenë tregtinë, ndihma që kishte mbështetur regjimin e fundit ndaloi dhe në krye të vendit kaloi një grup i papërgatitur, ekonomia e vendit është rrënuar me të paktën një të tretën.
“Ne nuk ishim të lidhur politikisht me qeverinë e fundit, por talebanët thjesht po hakmerren që ne ishim këtu duke bërë biznes,” tha një sipërmarrës i madh që ka pushuar nga puna pothuajse 500 punëor pasi i janë konfiskuar pajisjet dhe i janë pezulluar licencat në disa sektorë.
Ai është i frustruar, por edhe i hutuar nga qasja afatshkurtër e autoriteteve. Bizneset e tij qëndrojnë boshe edhe pse regjimi i ri e di nga përvoja se si ato mund të jenë fitimprurëse.
Për njerëzit që ishim më të pasur, fundi i ka ardhur vetëm luksit, por shumë nga ish-klasat e mesme janë zhytur pothuajse brenda natës në varfëri dhe uri. E tani, të paktën gjysma e popullsisë mbështetet në ndihmën ushqimore.
Herë pas here, udhëheqja e re e vendit ka qenë jashtëzakonisht e pashpirt për këtë vuajtje, duke u thënë afganëve se duhet t'i besojnë Zotit për t'i ushqyer, jo qeverisë së tyre. Por ata janë gjithashtu të vetëdijshëm se kriza po gërryen çdo besim që mund të kenë.
"Ata po humbasin mbështetjen e brendshme dhe janë shumë të vetëdijshëm për këtë," tha një analist afgan me lidhje me talëbanët e lartë.
“Drejtimi i një qeverie është makthi më i madh që duhet të kenë. Ata ishin të befasuar me gjithë zhvillimin,” tha një burim afgan me lidhje të ngushta me talibanët.
“Ata janë forca tradicionale rurale, kanë ardhur në qytete, por në vend që të integrohen, duan që qytetet t'u integrohen atyre, duan që ne t'u ngjajmë atyre, të kemi besime dhe hobi si ata.”
Një brez i tërë afganësh të arsimuar ka ikur, ose po kërkon një rrugëdalje. Duke pasur parasysh se talebanët kishin synuar për vite me radhë profesionistë të medias, shoqërisë civile dhe qeverisë për vrasje, dëshpërimi për t'u larguar nuk ishte befasues.
E ikja e trurit e ka bërë edhe më të vështirë drejtimin e vendit. Banka qendrore, duke luftuar me rezervat e ngrira dhe sanksionet, ka mbajtur vetëm staf të nivelit të mesëm dhe të ulët, me menaxherët e lartë më me përvojë që ikin jashtë vendit, ka treguar për Observer një bankier i cili ka qenë i përfshirë në muaj të tërë bisedimesh për krizën.
Artikull i shkruar për The Guardian.
