Pse në Turqi ndodhin tërmete kaq të forta dhe shkatërruese me shumë viktima?

Turqia Jugore u godit mëngjesin e sotëm në orën 4:17 të mëngjesit me orën lokale nga një tërmet katastrofik me magnitudë 7.8, i cili u ndje njëqind kilometra larg dhe u regjistrua në sizmografë në të gjithë Evropën.

Pas kësaj, e njëjta zonë është tronditur nga një tjetër tërmet i fortë në orën 13:30, me magnitudë rreth 7.5 ballë të shkallës Rihter.

Sipas informacioneve të deritanishme, më shumë se 2000 njerëz kanë humbur jetën, por frika se numri i viktimave mund të jetë shumë më i lartë, ndoshta edhe dhjetëra mijëra. Fatkeqësisht, tërmeti i parë i zuri shumë njerëz në gjumë.

Epiqendra e tërmetit të parë ishte në provincën e Kahramanmaras në juglindje të vendit, rreth 60 km kur korbi fluturonte nga kufiri sirian. Qindra mijëra refugjatë jetojnë në atë zonë.

Pse ka tërmete kaq të forta në Turqi?

Presidenti turk Tajip Erdogan tha se ishte fatkeqësia më e madhe që nga tërmeti i vitit 1939, kur një tërmet me magnitudë 7.8 goditi vendin në zonën e qytetit të Erzincanit. Në atë kohë, nga tërmeti dhe pasojat e tij vdiqën rreth 33.000 njerëz.

Në Turqi, tërmetet shkatërruese ndodhin relativisht shpesh. Por pse janë të fortë, pse marrin kaq shumë jetë dhe pse shkaktojnë kaq shumë dëme?

Sizmologu kroat Ph.D. Josip Stipçeviq nga Fakulteti i Shkencave dhe Matematikës në Zagreb thotë se shkaku kryesor i të gjithë tërmeteve në Turqi është se pllaka tektonike arabe po shtyn pllakën më të vogël të Anadollit, mbi të cilën shtrihet Turqia.

“Pjata e Anadollit në fakt është e shtrydhur midis pllakës arabe dhe pllakës së madhe euroaziatike”, thotë Stipçeviq.

"Shumica e aktivitetit sizmik në Turqi është grupuar në dy sisteme - sistemet i Anadollit të Veriut dhe të Anadollit lindor. Sistemi i Anadollit të Veriut është ai për të cilin dëgjojmë më shpesh dhe është vendi i tërmeteve të mëdha si tërmeti 5.8 ballë, që ndodhi afër Stambollit në vitin 2019 dhe ai i madhi, me magnitudë 7.6, pranë Izmirit në vitin 1999. Sistemi i Anadollit Lindor, ku ndodhi tërmeti i mëngjesit të sotëm, ndodhet në pjesën lindore të Turqisë, jo shumë larg kufirit me Sirinë dhe Irakun“, tha Stipçeviq.

Një ndryshim i vogël në madhësi nënkupton një ndryshim të madh në fuqi

Kur krahasoni madhësitë e tërmeteve, duhet të mbahet mend se shkalla është logaritmike, që do të thotë se çdo shkallë pasuese në të tregon një ndryshim shumë më të madh në forcë krahasuar me atë të mëparshme.

Përkatësisht, për shkak të bazës logaritmike të madhësisë, çdo rritje me një njësi paraqet një rritje dhjetëfish të amplitudës. Për sa i përket energjisë, e cila lidhet ngushtë me fuqinë shkatërruese të një tërmeti, çdo rritje në madhësinë e njësisë korrespondon me një rritje të energjisë së çliruar me rreth 32 herë, dhe një rritje prej 0.2 korrespondon me afërsisht një dyfishim të energjisë së çliruar. Me fjalë të tjera, tërmeti i parë me magnitudë 7.7 është rreth dy herë më i fortë se i dyti, i cili ishte me magnitudë 7.5.

Zona ku ndodhi tërmeti i sotëm është sizmologjikisht më pak aktive se sistemi verior i Anadollit, ku ndodhi tërmeti i vitit 1939.

Vetëm tre tërmete me magnitudë 6 ose më shumë kanë ndodhur në sistemin e Anadollit Lindor brenda një rrezeje prej 250 km që nga tërmeti i 6 shkurtit 1970. Më e forta prej tyre, me magnitudë 6.7, ka ndodhur më 24 janar 2020, në verilindje të së sotmes.

Turqia jugore dhe veriu i Sirisë kanë përjetuar tërmete të shumta shkatërruese në të kaluarën. Alepo është shkatërruar disa herë në histori. Në vitin 1138, Alepo u godit nga një tërmet me një magnitudë të vlerësuar prej 7.1, dhe në 1822, një magnitudë 7.0. Numri i viktimave në këtë të fundit vlerësohet nga 20,000 deri në 60,000.

Stipçeviq thotë se tërmeti i sotëm me magnitudë rreth 7.8 ballë është afërsisht më i madhi që mund të pritet në atë zonë.

"Është tërmeti më i madh që është regjistruar në atë zonë. Nuk ka pasur më të madh në 1000 vitet e fundit. Tërmeti i mëngjesit të sotëm është me magnitudën më të madhe që mund të pritet në të dy çarjet në Turqi", thotë Stipçeviq.

Një lloj defekti shkatërrues

Një nga arsyet e tërmeteve të forta në Turqi është lloji shkatërrues i thyerjeve të mëdha.

“Në çarjet në Turqi nuk ka subduksion të pllakave tektonike njëra nën tjetrën, por ato rrëshqasin njëra pranë tjetrës. Ky është një mekanizëm i ngjashëm tërmetesh me atë që ka funksionuar në Petrinjë. Këto janë të ashtuquajturat thyerje të zhvendosjes horizontale, ose në anglisht strike-slip. Tërmetet si ato, lindin sepse dy krahë të pllakave rrëshqasin pranë njëri-tjetrit. Në Turqi, kjo lëvizje e një pllake pranë tjetrës ka një shkallë prej rreth 20 mm në vit. Kjo është dukshëm më shumë se në Kroaci, ku kemi lëvizje nga 3 deri në 4 mm në vit”, thotë Stipçeviq.

“Dy krahët e thyerjes lëvizin në raport me njëri-tjetrin për shkak të veprimit të forcave tektonike, por për shkak të fërkimit shpeshherë ngecin dhe grumbullohet energjia elastike. Kur energjia elastike e akumuluar kapërcen fërkimin e brendshëm, ajo çahet dhe lirohet energji (video më sipër) Në pjesën më të madhe lëshohet si nxehtësi, dhe në një masë më të vogël si tërmet. Gabimet me zhvendosje horizontale hasen shpesh në tokë afër zonave të banuara", shpjegon Stipçeviq.

Problemi i ndërtimit të dobët dhe vendndodhjeve të defekteve

Tërmetet ndodhin relativisht shpesh në Turqi, kështu që të gjithë janë të vetëdijshëm për këtë. Megjithatë, aty ka shumë ndërtesa të vjetra që nuk ishin projektuar për tërmete të forta.

Tërmetet më të forta ndodhin kur pllakat zhyten

Tërmetet më të forta ndodhin në zonat e subduksionit, domethënë kur një pllakë tërhiqet nën një tjetër. Kjo ndodh në vendet ku një pllakë oqeanike zbret nën një pllakë tjetër oqeanike ose kontinentale.

Këta janë megatërmete që mund të kenë magnitudë më të mëdha se 8.5.

Por tërmetet e subduksionit ndodhin kryesisht në oqeane, dhe tërmetet me rrëshqitje ndodhin në tokë, shpesh në zona të populluara, kjo është arsyeja pse ata marrin shumë jetë. /Nacionale/