Regjisori që guxoi të merret me “gjuetinë ndaj njerëzve” në Sarajevë: Këto krime janë përtej çdo imagjinate
Prej 5 prillit të vitit 1992 deri me 29 shkurt 1996 qyteti i Sarajevës ka qenë i rrethuar dhe nën kontrollin e ushtrisë së Republikës së Serbisë. Gjatë këtyre katër viteve, ushtria serbe ka pasur kontroll të plotë mbi qytetin dhe jetën e banorëve të saj, 11 mijë prej të cilëve janë vrarë.
Mes qindra historive të torturës e vrasjeve që kanë ndodhur ndaj civilëve, shumë civil nuk janë vrarë nga luftimet, por nga snajperistë nga distanca. Disa prej snajperistëve nuk kanë qenë ushtarë serb e as që kanë pasur të bëjnë me ushtrinë.
Dyshohet se kanë qenë turistë të pasur nga vende të ndryshme të Evropës të cilët kanë paguar shuma të majme të parave për një fundjavë gjuetie në Sarajevë.
Njejtë sikurse në “Safari” ku shkohet për gjuajtur kafshë në habitatin e tyre natyror, veçanërisht në Afrikën Lindore.
Por në Sarajevë, në vend të kafshëve, ka të tillë që dëshmojnë se “turistët kanë paguar që të shkojnë për të gjuajtur njerëz”.
Disa prej tyre kanë pranuar të flasin në dokumentarin “Sarajevo Safari” të regjisorit slloven Miran Zhupaniq dhe producentin Franci Zajc, i cili është dhënë premierë në shtator të këtij viti nëFestivalin e Filmit Dokumentar nga “Al Jazzira Balkans”.
Me një dëshimtar anonim, që gjatë rrethimit të Sarajevës kishte punuar për një Agjenci Amerikane, një ish-oficier ushtarak nga Bosnja dhe një viktimë e një tentim vrasje me snajper janë tre dëshmitarët kryesorë mbi të cilët ndërtohet dokumentari i regjisorit 62 vjeçar ndër më të njohurit në botën e dokumentarëve për luftërat në Ballkan, i cili ka dhënë një intervistë ekskluzive për Nacionalen, të parën në mediat shqip.
“Pas premierës së dokumentarit, na doli edhe një dëshimtar tjetër. Një ish-marins amerikan që kishte punuar si zjarrëfikës vullnetar në Sarajevë, gjatë kohës së luftës, e cili ka dëshmuar edhe në Tribunalin e Hagës”, thotë Zhupaniq për Nacionalen.
Tema e dokumentarit të Zhupaniq ende nuk e ka marrë dhenë dhe vëmendjen e merituar, pasi është shfaqur vetëm për një audiencë të vogël në festival.
Por si është mbajtur një fenomen i tillë larg diskutimit publik dhe larg hetimit nga drejtësia, këtë gjë nuk e di as vet regjisori. Por ai drejton gishtin tek ata që kanë qenë “të ngarkuar në ndjekjen e krimeve të luftës”.
Faktet për këtë temë janë në arkiva që ende janë “sekret ushtarak” në Bosnje. Dëshimtarët serb nuk flasin se “frikësohen se do vriten”. Megjithatë Zhupaniq ka arritur të hedhë dritë mbi një ngjarje që askush nuk mund ta injorojë. Si e arriti këtë? Zhupaniq rrëfehet për Nacionale.
Nacionale: Si e gjetët storjen për dokumentarin “Sarajevo Safari”?
Zupanič: Për herë të parë kam dëgjuar për Sarajeva Safari në shkurt të vitit 2019 nga producenti im Franci Zajc. Ne ishim së bashku qysh në vitin 1993 në Bosnje e Hercegovinë në vitin e parë të luftës, pasi po xhironim një dokumentar me të. Më vonë, Zajc u kthye sërish në Bosnjë, me kameramanin Bozho Zhadrevaq, dhe ne i përdorëm pamjet e tyre nga ajo kohë për filmin tonë, sidomos pamjet nga Sarajeva. Në atë kohë Franci kishte dëgjuar thashetheme të ndryshme në Bosnje, të cilat më vonë i hulumtoi vet pa më treguar mua asgjë.
E kur më tregoi për “safarin”, natyrisht që nuk i besova. Më tingëllonte e pamundur, përtej çdo gjëje që mund ta imagjinoja. Edhe sikur storja të ishte e vërtetë, ku do t’i gjenim njerëzit kredibil të gatshëm për të folur para kamerës? Ai më tregoi se ai paraprakisht kishte gjetur një burrë që ishte prezent në disa faza të “safarit” dhe se ai ishte i gatshëm që të fliste para kamerave, nëse ne ia garantojmë anonimitetin. Natyrisht, unë doja ta takoj këtë burrë, mbi të gjitha që ta bindja vetën se ai po trillonte gjithcka ose po shpërndante thashetheme.
Kështu që e takova, dhe ai ishte një zotëri me një biografi tepër të pazakontë i cili kishte punuar për një Agjenci të rëndësishme Amerikane. Në Bosnje e Hercegovinë, detyra e tij ishte që të mblidhjte informacione në terren dhe kjo ishte mënyra sesi ai kishte kuptuar për “safarin”. Tregimi i tij ishte bindës dhe pa kontradikta. E kuptova që ai ishte profesionist i cili kishte vështruar gjendjen dhe raporte për ta, mjaftueshëm sa dëshmia e tij nuk mund të injorhohej. Kështu që fillova të hulumtoj, ti bëjë kërkimet e mia.
Dëshmitari anonim. Screenshoot: Sarajevo Safari
"Një dëshimtar i ri, doli pas premierës"
Nacionale: ”Gjuetia në njerëz” është një temë e cila më së shumti haset në filmat fiktivë, por të kesh njerëz të vërtetë që vrasin për qejfi dhe njerëz të tjerë të vërtetë që vriten nga ta, është shokuese për shumë njerëz. Çka mendoni se lejoi një gjë të tillë të ndodhte në Sarajevë?
Zupanič: Ne e kemi një thënie: “Rrethanat e krijojnë hajnin”. Gjendja e luftës dhe konfigurimi në terren ka ofrur kushte ideale për këta “turist” që të shkojnë në gjah të njerëzve. Se çfarë ka qenë duke ndodhur në mendjen e tyre, është natyrisht, një mister për mua.
Pas premierës, kam mësuar edhe për një dëshmitar tjetër, i cili foli për “gjuetaret e njerëzve”. Ai ishte një ish-marins Amerikan John Jordan, i cili ka punuar si një zjarrfikës vullnetar në Sarajevë gjatë luftës. Në vitin 1993 ai ka organizuar “U.N Fire-EMS” një grup vullnetarësh, zjarrëfikës dhe infermierësh të cilët kishin punuar me Komisionerin e Lartë për Refugjatë nga Kombet e Bashkuara.
Teksa kishte dhënë dëshmitë e tij në Tribunalin e Hagës për ish-Jugosllavinë me 22 shkurt 2007, ai kishte deklaruar: “...Kurrë nuk i kam parë ata turistë gjuajtës teksa gjuajnë dikë. Vetëm i kam parë që kanë qenë nën kujdesje dhe janë endur përrreth pozitave për snajper. Kurrë nuk i kam parë që të kenë gjuajtur. Por, sërish, ka qenë tepër e qartë që personat e tillë nuk kanë qenë të familjarizuar me vendin dhe që udhëhiqeshin nga burra që e dinin terrenin. Dhe mënyra sesi këta turistë visheshin dhe si i mbanin armët, më bënë të besoj se ata ishin turistë gjuetarë. Kjo është diçka të cilën e kam hasur për herë të parë në Bejrut, ku e njejta gjë ka ndodhur në "Linjën e gjelbër”.
Dokumenti i dëshmisë së Jordan: https://www.icty.org/x/cases/dragomir_milosevic/trans/en/070222ED.htm
Nacionale: Cili ka qenë procesi që ka quar drejt gjetjes së dëshmitarëve, dhe cila ka qenë mënyra që i keni bindur, për të dalur publikisht?
Zupanič: Dëshmitarët janë gjetur nga producenti Franci Fajc. Unë e kam gjetur vetëm Faruk Shabanoviq, i cili ka qenë viktimë e një snajperisti. E dija storjen e tij më përpara. Franci fillimisht ka gjetur një dëshmitar slloven, i cili natyrisht na ka marrë shumë kohë që ta bindim, sepse ai refuzoi për shumë kohë. Më pas producenti kërkoi më shumë dhe më thellë dhe gjeti një ish-oficer të Ushtrisë së Bosnjes, brigadieri Edin Shubashiq. Ai nuk kishte asnjë problem që të dilte në kamerë. Në fakt, të dytë donin që të ngrisnin vetëdijen publike për këtë fenomen.
Për të siguruar qasje në të dhënat e shërbimeve të Intelegjences në Ushtrinë e Bosnjes, që ishin përmendur nga brigadieri Edin Shubashiq, ne kontaktuam Ministrinë e Mbrojtjes. Ata na kthyen se nuk mund të na japin këto të dhëna sepse janë ende sekret ushtarak.
Ne gjithashtu siguruam që të filmojmë disa burime nga Serbia të cilët ishin të përfshirë drejtpërdrejt në fenomenimin e gjuetisë ndaj njerëzve, por ata më vonë refuzuan të jenë pjesë e dokumentarit me shpjegimin se pjesëmarrja ishte shumë e rrezikshme për ta, edhe nëse dalin në mënyrë anonimime si dëshmitarë.
"Nuk mendoj se ushtarët e zakonshëm, kanë mundur ta bëjnë këtë gjë"
Nacionale: Çka mendoni se e ka ndaluar një çështje kaq bizare dhe morbide të mos hetohej dhe dënohej nga drejtësia? Mungesa e dëshmitarëve, të dhënave nga terreni?
Zupanič: Nuk mund të përgjigjem në këtë pyetje. Duhet t’i pyesni ata të cilët janë të ngarkuar në ndjekjen e krimeve të luftës.
Nacionale: Cilat fakte ose histori kanë qenë më dehumanizuese prej të gjitha atyre që keni gjetur dhe dëgjuar gjatë bërjes së dokumentarit?
Zupanič: Vazhdimisht pyes vetën sesa njerëz jashtë këtij rrethi të organizimit të “safarit” dhe pjesmarrës të tjerë e kanë ditur për këtë fenomen dhe nuk kanë bërë asgjë që ta ndalin. Nuk di që ka ndonjë artikull, libër apo dokumentar për “safarin” derisa Agjencia Italiane “ANSA” publikoi një artikull me 31 gusht 2022.
“Storja e këtyre “safarive” nuk është krejtësisht e panjohur. Ka qarkulluar në të kaluarën, edhe mes viktimave por edhe mes gazetarëve të cilët kanë raportuar nga qyteti i rrethuar në atë kohë. Gazetarët të cilt kanë punuar në Sarajevë, gjithashtu edhe popullata e rrethuar gjatë luftës, e kanë ditur për snajperistët që kanë paguar për të gjuajtur në njerëz”.
Luca Leonoe, dhe bashkëthemelues i “Infinito Edizioni” e kanë konfirmuar këtë tek ANSA. Në të kaluarën, Leone ka qenë një nga të parët që ka vënë në vëmendje këtë temë, për shembull në librin e tij “I bastardi di Sarajevo” i cili fillimisht ishte botuar në vitin 2014 dhe më pas në vitin 2018.
“Të huajt nga e gjithë Evropa - përfshirë italian - kanë paguar tek postblloqet e operuara nga grupet paramilitare të Serbisë në dy vendet, Kroaci dhe Bosnje. Dhe më pas ata janë dërguar për fundjavat e tyre të gjuetisë ndaj civilëve në Sarajevë”, shkruan autori.
Nacionale: Nga ajo që keni mundur të hetoni, a ka qenë krejt ky biznes i gjuetisë në njerëz një gjë që ka qenë e organizuar nga njerez me pozita të larta në ushtri apo ka qenë një “biznes” që kanë mundur ta bëjnë të gjithë ata qenë ushtarë?
Zupanič: Nuk mund ti përgjigjem kësaj pyetje sepse nuk dua që të hamendësoj. Por organizata ushtarake serbe, qartazi ka ofruar logjistikën dhe qasjen në frontin e luftës. Nuk mendoj se ushtarët e zakonshëm, kanë mundur ta bëjnë këtë gjë.
Nacionale: A ka fuqi kjo storje që ta influencojë apo ta ndryshojë narrativën e luftës në Bosnje dhe në vendet e tjera të ish-Jugosllavisë?
Zupanič: Mendoj se është një fenomen tepër më gjërë. John Jordan ka përmendur në dëshminë e tij në vitin 2007 se ai kishte mësuar për gjuetinë ndaj njerëzve në Bejrut. Koha do të tregojë se cili do të jetë reagimi i publikut.
Nacionale: Cila sipas jush, është pasoja më serioze që ka shkaktuar tek pupujt e Ballkanit,mungesa e vënies së drejtësisë gjatë luftërave të shpërbërjes së ish-Jugosllavisë?
Zupanič: Pasojat janë aq komplekse sa asnjë nga ne nuk mund as ti imagjinojë. Nëse Balkanasit më parë janë konsideruar si fuqi baruti, tash duken të jenë më shumë si “Pangaea”. E kam fjalën, për atë superkontinentin që filloi të shpërbëhej rreth 200 milion vjetë më parë. Askush në të vërtetë nuk e di se çka do të vijë pastaj.
