Kujtimet e James Rubin për Kosovën
Nga: Margherita Capacci
Të hënën, më 15 shtator, ish-zyrtari amerikan James Rubin dëshmoi në Dhomat e Specializuara për Kosovën në Hagë se ish-presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, ishte “fytyra publike” për t’u paraqitur para Perëndimit dhe “nuk ishte në krye” të grupit të armatosur që mori pjesë në luftën e viteve 1998–1999 në Kosovë. Rubin ishte dëshmitari i parë i mbrojtjes në gjyqin ndaj Thaçit dhe tre ish-anëtarëve të tjerë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), të akuzuar për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit.
Të akuzuarit ishin të gjithë të pranishëm në sallën e gjyqit dhe ngritën sytë drejt tribunës së publikut teksa u hap perdja e fazës së re të procesit. Ata buzëqeshën dhe tundën kokën në drejtim të familjarëve dhe miqve – disa prej tyre politikanë nga Kosova – që kishin udhëtuar nga Prishtina për të marrë pjesë. Rreth 60 persona mbushën tribunën, mes tyre ambasadorët e Kosovës dhe Shqipërisë. Dhjetëra gazetarë kosovarë u mblodhën jashtë portës së Gjykatës në erën e ftohtë të mëngjesit holandez, për të transmetuar përditësimet e para të drejtpërdrejta për mediat e tyre kombëtare, përpara se të hynin brenda.
Thaçi po gjykohet si figurë e lartë e UÇK-së gjatë luftës së Kosovës për pavarësi nga Serbia. Tre të akuzuarit e tjerë – Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi – ishin gjithashtu ish-udhëheqës të lartë të UÇK-së që më vonë u bënë figura kryesore në politikën e Kosovës. Ata janë në paraburgim që nga nëntori 2020. Të katërtit janë deklaruar të pafajshëm për të gjitha akuzat. Procesi nisi në prill 2023 dhe deri tani ka dëgjuar 127 dëshmitarë në sallë, shumë prej tyre me dyer të mbyllura, si dhe janë pranuar deklaratat me shkrim të 137 të tjerëve. Rasti i Prokurorisë u mbyll në prill 2025. Aktualisht, 155 viktima janë pjesëmarrëse në proces, ndërsa në korrik dëshmuan dy ekspertë në emër të viktimave, përveç 125 të tjerëve që u thirrën nga Prokuroria.
Një ditë para nisjes së seancave të mbrojtjes, qindra shqiptarë etnikë nga Kosova dhe disa vende të Evropës organizuan një demonstratë në Hagë. Ata valëvitën flamuj të UÇK-së, me shqiponjën e zezë mbi sfondin e kuq, duke protestuar kundër gjykatës dhe asaj që e shohin si një gjyq të padrejtë.
RUBINI I RI TAKON THAÇIN E RI
Sipas Prokurorisë, UÇK kishte një zinxhir të mirëstrukturuar komandimi, dhe të akuzuarit mbajnë përgjegjësi individuale dhe komanduese për krime kundër njerëzimit dhe krime lufte. Këto përfshijnë ndalime të paligjshme, tortura dhe vrasjen e mbi 100 personave nga të paktën marsi 1998 deri në shtator 1999, në disa lokacione në Kosovë dhe në Shqipërinë veriore. Krimet e pretenduara ndodhën në kontekstin e luftës, ku shqiptarët etnikë të UÇK-së luftuan kundër forcave serbe dhe ish-jugosllave që mbanin pushtetin në Kosovë. Forcat serbe u detyruan të tërhiqen nga Kosova pas një fushate ajrore 78-ditore të NATO-s, nga marsi deri në qershor 1999.
Ngjarjet që rikujtoi avokati i Thaçit, Luka Mišetić, lidhen me dy momente kyçe gjatë bombardimeve të NATO-s. Nga viti 1997 deri në 2000, James Rubin ishte ndihmës-sekretar i shtetit për çështjet e shtypit dhe zëdhënës kryesor i Departamentit Amerikan të Shtetit. Ai konsiderohej krahu i djathtë i sekretares Madeleine Albright gjatë administratës Clinton. Si i tillë, ai mori pjesë me të në bisedimet e paqes mes shqiptarëve të Kosovës dhe serbëve në Rambuje të Francës, në shkurt 1999, dhe më pas ishte negociator i posaçëm në bisedimet për çarmatosjen e UÇK-së në qershor të po atij viti.
Ishte pikërisht në Francë, kujtoi Rubin, ku ai për herë të parë dëgjoi dhe takoi Thaçin. Vetëm 30 vjeç në atë kohë, Thaçi ishte zgjedhur kryetar i delegacionit të shqiptarëve të Kosovës. “Ne nuk ishim të vetëdijshëm për UÇK-në në përgjithësi. Ishte shumë e vogël dhe për mendimin tonë, jo një forcë e kuptuar mirë apo shumë e rëndësishme”, tha Rubin para trupit gjykues me tre gjyqtarë, nën drejtimin e Charles Smith. Albright ia ngarkoi Rubin detyrën për ta njohur Thaçin, pasi ai do të ishte instrumental në nënshkrimin e marrëveshjes së paqes, dhe kështu kaluan shumë kohë bashkë, tregoi dëshmitari.
NDIHMA PËR PROCESIN E PAQES
Bisedimet fillimisht dështuan në shkurt 1999, pasi udhëheqësit e NATO-s nuk ishin gati të përfshinin kërkesat për pavarësi që ishin kyçe për disa nga udhëheqësit e UÇK-së. Gjatë seancës, u lexua një pjesë e deklaratës së Rubin për mbrojtjen, ku ish-zyrtari amerikan tha: “Në një moment gjatë konferencës, z. Thaçi ndau me mua shqetësimin se nuk kishte autoritet të plotë për të nënshkruar në emër të UÇK-së pa miratim. Pikërisht atëherë fillova të kuptoja se ai ishte më shumë një fytyrë publike e UÇK-së për t’u paraqitur para Perëndimit dhe se nuk ishte në krye. Të them të drejtën, nuk ishim të sigurt nga kush duhej të merrte miratim Thaçi. Disa mendonin se ishte Adem Demaçi […]. Gjithçka që dinim ishte se vendimin duhej ta merrte ushtria”. Kur avokati Mišetić ia parashtroi këtë deklaratë, Rubin u përgjigj se për të ishte e qartë që Thaçi nuk mund të diktonte asgjë, “por vetëm të pasqyronte vendimet e asaj gjëje të paqartë të quajtur udhëheqësia shqiptare e Kosovës”.
Pas disa javësh, bisedimet rifilluan. Rubin kujtoi se shumica e UÇK-së vendosën të rreshtoheshin me NATO-n, dhe ekstremistët u lanë mënjanë. Avokatja e Krasniqit, Venkateswari Alagendra, më vonë e ktheu vëmendjen tek klienti i saj gjatë seancës. “Duke pasur mundësinë të angazhoheni me z. Thaçi dhe delegacionin e Kosovës, a pajtoheni me mua se nuk patë asgjë në gjuhën e trupit, bisedat apo ndërveprimet që sugjeronin se Krasniqi, zëdhënësi, ishte diçka tjetër përveç një zëri mbështetës të moderimit që po përpiqej ta ndihmonte z. Thaçi dhe ata në Rambuje me ndihmën e SHBA-së për t’i dhënë fund konfliktit?” Rubin u përgjigj: “Më duket si një vlerësim i drejtë”.
SHIKIMI NGA AMERIKA
Shqiptarët e Kosovës nënshkruan marrëveshjen e Rambujesë më 18 mars 1999, por refuzimi i saj nga Jugosllavia dhe Serbia çoi në nisjen e bombardimeve ajrore të NATO-s ndaj pjesës serbe të ish-Jugosllavisë. Vetëm më 10 qershor u arrit një marrëveshje për tërheqjen e ushtrisë jugosllave dhe serbe nga Kosova. Forca e re ndërkombëtare paqeruajtëse e NATO-s, KFOR, mbërriti në Kosovë nën komandën e gjeneralit britanik Mike Jackson. Ai kërkoi që UÇK-ja të dorëzonte armët, dhe Rubin u dërgua për t’iu bashkuar negociatave për çarmatosjen. Për tre ditë, kujtoi ai, takoi Thaçin dhe “komandantët e vërtetë të UÇK-së” në bazën e tyre malore. “Ata ishin burra të moshuar, mbi të 50-at. Hashimi ishte një djalë i ri, si unë në atë foto […]. Dhe kështu, për mua ishte e qartë që ai nuk ishte në krye. Ai nuk kishte dijen, aftësitë apo autoritetin për të marrë vendime në asnjë formë. […] Ata i thoshin atij çfarë të bënte. Ai nuk u thoshte atyre çfarë të bënin.”
Në këmbim të nënshkrimit të çarmatosjes, Rubin i ofroi Thaçit një telefonatë me presidentin amerikan Clinton. I riu kosovar më vonë u bë kryeministri i parë i vendit, pasi Kosova shpalli pavarësinë nga Serbia në vitin 2008, një akt i njohur nga SHBA-ja dhe shumë vende të tjera perëndimore, por jo nga Beogradi. Thaçi gjithmonë ka gëzuar mbështetjen e administratave amerikane, pavarësisht ngjyrës politike. “Cili ishte kuptimi juaj i vlerës që z. Thaçi i jepte marrëdhënies me SHBA-në?” pyeti Mišetić. “Që nga momenti që e takova deri në herën e fundit që e takova [në 2020], ndjeva se Amerika për të ishte një simbol dhe një pasqyrim thelbësor i asaj që ai e konsideronte udhëheqje të fuqishme e të mirë,” tha Rubin, duke buzëqeshur. “Ai dëshironte mbështetjen e SHBA-së; kjo ishte, sipas meje, prioriteti i tij më i lartë, përtej respektit dhe interesit për të mbrojtur popullin e vet.”
NË ANËN E ENGJËJVE
Rubin tha se gjatë atyre viteve ata merrnin vazhdimisht pretendime se UÇK po kryente ekzekutime dhe krime të tjera. “Ne kishim juristë, kishim zyrtarë të inteligjencës, kishim ekspertë të krimit ndërkombëtar dhe zyra e këshilltarëve ligjorë, njësia e krimeve të luftës”, të gjithë shqyrtonin nëse kishte prova të atyre pretendimeve. Rubin tha se nuk gjetën dëshmi që këto krime të urdhëroheshin nga udhëheqësit e UÇK-së dhe ai përfundoi se pretendimet ishin “kryesisht të rreme dhe të dizajnuara për të minuar mbështetjen tonë për popullin që ne ishim krenarë që e kishim ndihmuar të mos masakrohej”.
Duke iu përgjigjur avokatit të Veselit, Rodney Dixon, Rubin shtoi: “Pas Bosnjës, ku ndjemë se e ndaluam një luftë, ishim krenarë për atë dhe e pamë se një situatë e re po vinte me Kosovën. Dhe sërish, donim të ishim të sigurt që ishim, siç e thoshim në qeveri, në anën e engjëjve. Kështu i thoshim njëri-tjetrit, që ne ishim për viktimat. Dhe ata nuk do të ishin viktima po të kryenin krime lufte…”
Dëshmitari tha se gjatë viteve 1998 dhe 1999, çdo mëngjes lexonte “të gjitha raportet mediatike përkatëse, si dhe raportet e inteligjencës dhe telegramet diplomatike nga ambasadat dhe misionet tona”. Rubin tha se ata shkonin “në gjatësi të jashtëzakonshme” për t’u siguruar që të mos ishin në anën e dikujt që kryente krime të tilla dhe se “do të kishte qenë një goditje e rëndë për ne nëse do të kishte pasur vërtet substancë në ato akuza. Ata ishin viktima jo vetëm të dekadave të shtypjes, por tani po masakroheshin në numër të madh nga forcat paramilitare dhe ushtarake serbe.”
PARA DHE PËRTEJ ENGJËJVE
Atmosfera ndryshoi menjëherë kur Prokuroria filloi pyetjet e saj të hënën pasdite. Përgjigjet e gjata të Rubin u ndërprenë nga prokurori James Pace, i cili i kërkoi t’i përgjigjej me “po” ose “jo” kur të ishte e mundur. Pace fillimisht e sfidoi faktin që Rubin nuk e njihte Thaçin para Rambujesë, duke i paraqitur raporte të mediave dhe të zyrtarëve të tjerë amerikanë që përmendnin të akuzuarit, të cilat Rubin tha se nuk i kishte ditur. Njëri prej tyre ishte një raport i BBC-së i datës gusht 1998, me titullin “Ushtria Çlirimtare e Kosovës emëron përfaqësues politikë”. Dy prej tyre ishin burrat që tani ndodheshin në karrigen e të akuzuarve. “Pra, kjo nuk do të kishte qenë një nga raportet mediatike që ju po shqyrtonit për Kosovën në atë kohë?” pyeti Pace. “Nëse ka qenë dhe mund të kem lexuar, nuk e kujtoj 27 vjet më vonë”, tha Rubin.
Të nesërmen, prokurori iu rikthye akuzave për krime të kryera nga UÇK. Ai pyeti nëse dëshira e tyre për të qenë “në anën e engjëjve” vlente gjithashtu për periudhën që nga viti 1996. Nga 1996 deri në 1998, tha Rubin, një zyrtar tjetër amerikan ishte përgjegjës për t’u takuar me udhëheqësit e UÇK-së “në një kohë kur ne i përshkruanim ata si duke kryer aktivitete terroriste”. Kjo ishte “derisa e kuptuam më mirë situatën”. Rubin tha se “pas momentit kur UÇK pranoi marrëveshjet e Rambujesë, ne i konsideruam ata si duke qenë në anën e engjëjve”.
Pace shfaqi një intervistë televizive të Rubin nga korriku 1999. Në atë video Rubin fliste për akuzat se forcat shqiptare ishin të përfshira në vrasje dhe se UÇK merrte para nga droga dhe aktivitetet kriminale. Në video, Rubin thoshte: “Ne i shqyrtojmë ato, nuk mund t’i provojmë. Po të ishin të vërteta, do të ishin thellësisht shqetësuese.”
“Por a do ta pengonte kjo një marrëdhënie me Thaçin tani?”, pyeti gazetari.
“Mendoj se ata janë një forcë me të cilën duhet llogaritur në terren, dhe nëse duam të krijojmë paqe në Kosovë afatgjatë, do të duhet të merremi me z. Thaçi.”
“Duhet t’i marrim ata njëherë e mirë?”
“Mendoj se kjo është një përmbledhje e drejtë, po.”
Pace e pyeti Rubin nëse e kujtonte këtë. “Fillimisht kujtoj sa i ri dukem,” u përgjigj dëshmitari me të qeshur. “Duket si unë,” shtoi ai.
“NJË TEORI PLOTËSISHT ABSURDE”
Rubin u përball më pas me disa raporte mediatike nga vitet 1998 dhe 1999. Një artikull i “New York Times” kishte mbuluar rrëmbimin e mbi 200 serbëve, shumica e të cilëve mendohej se ishin vrarë. “Nëse ka qenë në New York Times, ka shumë gjasa që ta kem lexuar. Nuk e di nëse do ta kisha konsideruar përfundimisht të saktë,” tha Rubin. Një raport tjetër nga CNN tregonte historinë e 15 të burgosurve të mbajtur nga UÇK, të gjetur nga trupat gjermane të KFOR-it më 19 qershor 1999, ndërsa Rubin ndodhej në rajon për negociatat e çarmatimit. Dëshmitari lëvizi trupin përpara e mbrapa, me gojën e shtrënguar. “A e kujtoni nëse ky raport do t’ju ishte sjellë në vëmendje?” pyeti Pace. “Shumë e mundshme, dhe do të kisha dashur që njerëzit e KFOR-it të ishin këtu për të kërkuar që të mos kishte hakmarrje nga shqiptarët etnikë ndaj popullsisë serbe për sulmet masive dhe vuajtjet që shqiptarët kishin kaluar gjatë okupimit serb.”
Pas luftës, Rubin vazhdoi karrierën e tij politike dhe diplomatike, dhe mes viteve 2018 dhe 2020 punoi për firmën lobuese Ballard Partners, e cila kishte kontratë me zyrën e presidentit të Kosovës. Kontrata përfshinte përpjekje për të arritur një marrëveshje paqeje përfundimtare me Serbinë. Në atë rol, Rubin dëshmoi se u takua ose kontaktoi me zyrtarë të ndryshëm amerikanë në lidhje me Kosovën. Ishte gjithashtu në atë kontekst që e pa për herë të fundit Thaçin në vitin 2020. Në qershor të atij viti, Thaçi ishte nisur për në Uashington për të arritur një marrëveshje me Serbinë në një takim të organizuar nga presidenti amerikan Donald Trump. Por pikërisht atëherë prokurori i Dhomave të Specializuara, Jack Smith, shpalli aktakuzën ndaj Thaçit dhe Veselit. Thaçi u kthye në shtëpi dhe takimi u anulua.
“Kjo më shqetëson,” tha Rubin. “Fakti që i akuzuari ka qenë në burg për pesë vjet pasi u dorëzua vullnetarisht në gjykatë në një kohë kur ishte gati të arrinte një marrëveshje paqeje me udhëheqësin serb më shqetëson, se si politika mund të ndërhyjë në sundimin e ligjit.”
Pace pyeti nëse Rubin kishte lexuar aktakuzën, parashtresën e Prokurorisë ose kishte parë ndonjë dëshmi të dëshmitarëve, dhe Rubin iu përgjigj disa herë “jo”. “Në këtë paraqitje televizive të korrikut 2025 [të shfaqur nga Prokuroria], ju thatë se z. Thaçi ishte ndjekur penalisht nën një teori plotësisht absurde se ai kontrollonte gjithçka, gjë që qartësisht nuk është e vërtetë. Këtë keni thënë, apo jo?” pyeti Pace. Gjyqtarët u drejtuan menjëherë përpara, duke dëgjuar me vëmendje. “Duket e saktë. Kjo është ajo që besoj,” u përgjigj Rubin.
DREJT FUNDIT TË GJYKIMIT?
Pas Rubin, mbrojtja e Thaçit do të paraqesë edhe 10 dëshmitarë të tjerë në sallë dhe do të kërkojë të pranohet një dëshmi me shkrim. Ekipi i Krasniqit më pas do të ketë një dëshmitar personalisht dhe tre të tjerë me shkrim, nëse gjykatësit e lejojnë. Avokatët mbrojtës të Veselit dhe Selimit, ndërkaq, kishin njoftuar në korrik se nuk synojnë të paraqesin asnjë provë. Data e mbylljes së fazës së mbrojtjes është parashikuar më 14 nëntor. Palët do të kenë pastaj një muaj për të dorëzuar parashtresat përfundimtare dhe edhe tre javë të tjera për të mbajtur deklaratat mbyllëse. Pastaj, do t’u takojë gjykatësve të dalin me vendimet e tyre, për të cilat kanë rreth 90 ditë kohë.
Dhomat e Specializuara u ngritën dhjetë vjet më parë nga parlamenti i Kosovës, nën presionin e aleatëve perëndimorë të vendit, për të trajtuar ish-luftëtarët e UÇK-së. Ato janë formalisht pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës, por ndodhen në Holandë dhe janë tërësisht të stafuar nga ndërkombëtarë, për shkak të shqetësimeve për mbrojtjen e dëshmitarëve në një vend të vogël ballkanik./ Margerita Capacci /Marrë nga Justiceinfo.net
