Heather McRobie: Kadare nuk ka nevojë të jetë disident që të jetë i mirë

Kadare është temë e qartë diskutimi kulturor. Ishte apo s'ishte me regjimin e Hoxhës? Ishte apo s'ishte disident? Ky debat, që fillimisht ishte i brendshëm, gjatë viteve 90 kur shkrimtari u shpërngul në Francë, u bë debat shumë më i gjerë se kaq.

Heather McRobie, kritike dhe autore e librit "Literary Freedom", kishte shkruar një artikull të detajuar për këtë çështje në vitin 2009. Që prej atëherë deri sot, ka ndryshuar vetëm fakti që Kadareja nuk përkthehet më nga frengjishtja në anglisht nga David Bellos, por direkt nga shqipja në anglisht, nga John Hogdson. Të tjerat vazhdojnë të vlejnë dhe artikulli i saj është, një "must read".

Ju ftojmë ta lexoni tekstin e plotë.

Ndoshta çmimi Nobel është shumë i politizuar për të qenë një tregues i vërtetë i letërsisë më të mirë botërore; dhe ndoshta “letërsia botërore” është një kategori tepër problematike që në start. Gjithsesi, mbetet pyetja se pse shkrimtari shqiptar Ismail Kadare e ka humbur çmimin e Stokholmit dhe mezi njihet në botën anglishtfolëse, pavarësisht se është botuar gjerësisht në frëngjisht. Problemet bazë të përkthimit janë për disa prej tyre: nën regjimin maoist të Enver Hoxhës, Shqipëria nuk nënshkroi kurrë një konventë për të drejtën e autorit, që do të thotë se asnjë shtëpi botuese e respektuar nuk do të blinte të drejta përkthimi dhe mungesa e përkthyesve anglisht-shqip ka vazhduar problemin: shumica e veprës së Kadaresë është në dispozicion. në anglisht vjen përmes përkthimeve të David Bellos nga frengjishtja.

Megjithatë, fitimi i Nobelit 2008 nga Le Clezio tregon se disponueshmëria e kufizuar në anglisht, fatmirësisht, nuk është pengesë për çmimin. Ajo që i pengon, sipas të gjitha llogarive, është njolla e vazhdueshme e bashkëpunimit të perceptuar të tij me regjimin e Hoxhës. Edhe pse jo anëtar partie, Kadare ishte në një moment kryetar i një instituti kulturor të drejtuar nga gruaja e frikshme e diktatorit, Nexhmije Hoxha. Më keq, disa pretendojnë se veprat e Kadaresë të shkruara gjatë mbretërimit të Hoxhës – veçanërisht Dimri i Madh – lavdërojnë qartë liderin dhe ndarjen e tij nga sovjetikët në vitin 1961, pas së cilës komunizmi i vendit u sintetizua me mitologjinë ultra-nacionaliste.

Kritika të tilla nuk ndihmohen nga pranimi shumë i sinqertë i Kadaresë se ai kurrë nuk e konsideronte veten disident. Disidenca ishte një identitet që iu imponua më vonë nga gazetarë të huaj, thotë ai, të cilin më pas u kritikua se dështoi për ta përmbushur.

Më e rëndësishmja, historia e Ballkanit ishte gjithmonë frymëzimi i Kadaresë. E gjithë historia e Shqipërisë është ritreguar pothuajse tërësisht përmes romaneve të tij të shumta, nga grekët e lashtë, te osmanët, e deri në ditët tona – dhe, brenda kësaj, gjatë viteve të Hoxhës ka disa tregues që Kadare ka marrë pjesë në rishkrimin dhe përdorimin. historisë si armë. Edhe "Rrethimi", që përshkruan një qytet-shtet shqiptar mesjetar nën sulmin rraskapitës nga osmanët, është lexuar si një miratim i koduar hollë i obsesionit nacionalist të Hoxhës për të luftuar ndikimin sovjetik.

Robert Elsie përpiqet të shpëtojë një pjesë të reputacionit politik të Kadaresë, duke e quajtur atë një "shkrimtar thellësisht disident" i cili bëri një "jetë kolaboracioniste". Po pse kërkojmë ende që Kadare të ketë qenë disident politik? Dhe pse kritikët dashamirës kanë qenë kaq të gatshëm për ta ripikturuar atë si të tillë, sikur kjo i jep një peshë më të madhe punës së tij? Siç ka thënë shpesh vetë Kadare, "vetë shkrimi ishte një akt rezistence" në vendin e tij. Meqenëse ishte e pamundur të kritikohej edhe me butësi hoxhët, Kadare u strehua në fiksionin historik dhe alegorik, duke u shtyrë kundër kufijve të socrealizmit komunist. Larg romantizimit të trashëgimisë antike të Shqipërisë, në Dosja H, Kadare satirizon të huajt që kërkojnë Shqipërinë "autentike" të poezisë homerike dhe jep një goditje të mbuluar me politikën e izolimit të Hoxhës. Në kryeveprën e tij, Pallati i Ëndrrave, i vendosur në një "Shtetet e Bashkuara Osmane", ku ëndrrat shqyrtohen me imtësi për shenja të trazirave politike që vijnë, ai jo vetëm tallet me maninë e regjimeve autoritare për mbikëqyrje, por gjithashtu eksploron kontrastin midis identitetit modern shqiptar dhe “Të kaluarën e madhe” që u përpoq të shpikte Hoxha.

Më kureshtare më duken kritikat ndaj romanit Kështjella. Është akuzuar se ka bërë mite për shqiptarët fisnikë dhe osmanët barbarë, por është fare qartë një tablo komplekse dhe e butë e Ballkanit që tani është më e rëndësishme se kurrë. Ndonëse gjysma shqiptare e tregimit rrëfehet përmes zërit kolektiv të një kori, osmanët përshkruhen me gjithë njerëzimin e tyre të gjallë, multietnik. Kadare përdor osmanët për të eksploruar identitetet e ndryshme bashkëekzistuese të rajonit në një histori, të botuar për herë të parë në vitin 1970, e cila fitoi një rezonancë prekëse nga ngjarjet në Sarajevë të viteve 1990.

David Bellos shkruan në hyrjen e tij se romani dyfishohet edhe si një studim i "mentalitetit të rrethimit" nën Hoxhën – por akuza ndoshta do të qëndrojë gjithmonë se fiksioni i fundit i Kadaresë vetëm dënon regjimin e Hoxhës, sepse tani është e përshtatshme për ta bërë këtë. Por shkrimet e tij nuk gënjejnë: Pallati i ëndrrave, Rrethimi dhe romanet që ai ka shkruar që nga rënia e komunizmit, janë të gjitha shprehje e qartë e të njëjtit vizion artistik.

Heather McRobie

Ndërkohë, origjinalin e artikullit e gjeni KËTU.