A po shkojnë Suedia dhe Finlanda nga vende neutrale në NATO?
Finlanda dhe Suedia mund të aplikojnë për anëtarësim në NATO brenda disa ditësh - një ndryshim monumental për dy kombe me një histori të gjatë neutraliteti gjatë luftës dhe qëndrimi jashtë aleancave ushtarake.
Rusia e kundërshton fuqimisht bashkimin e dy shteteve dhe përdor zgjerimin e aleancës ushtarake mbrojtëse të Perëndimit si pretekst për luftën e saj në Ukrainë.
BBC shkruan se nëse të dy vendet vendosin të bashkohen, kjo do t'i japë fund mbi 200 viteve të mos-angazhimit suedez. Finlanda miratoi neutralitetin pas një disfate të hidhur nga Bashkimi Sovjetik gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Ndërkohë që mbështetja publike finlandeze për anëtarësimin në NATO ishte prej vitesh rreth 20-25%, që nga pushtimi i Ukrainës nga Rusia, ajo ka arritur në një rekord prej 76%, sipas sondazhit të fundit të opinionit. Ndërsa në Suedi, 57% e popullsisë dëshiron të bashkohet, përsëri një përqindje shumë më e lartë se para luftës.
Koha e vendimit
Presidenti finlandez Sauli Niinisto do të përcaktojë qëndrimin e tij për NATO-n të enjten dhe partitë në pushtet të të dy vendeve do të thonë atë që mendojnë gjatë fundjavës.
Nëse është po, të dy parlamentet do të kenë shumicë në favor të anëtarësimit dhe procesi i aplikimit mund të fillojë.
Vendimi përfundimtar do të shpallet nga dy kryeministret: Magdalena Andersson e Suedisë dhe Sanna Marin e Finlandës.
Ndërsa socialdemokratët finlandezë ka të ngjarë të jenë në favor, socialdemokratët e Suedisë janë ndarë për këtë çështje dhe aktualisht janë duke mbajtur një konsultim të brendshëm. Megjithatë, skeptikët e partisë së NATO-s duket se janë të prirur drejt anëtarësimit.
"Gjithçka duket se po shkon në atë drejtim," thotë ish-ministrja e Jashtme Margot Ëallstrom.
ShBA thotë se ka besim se mund të trajtojë çdo shqetësim sigurie që mund të ketë secili vend në periudhën ndërmjet aplikimit dhe anëtarësimit zyrtar. Edhe kryeministri i Mbretërisë së Bashkuar Boris Johnson vizitoi të dy vendet të mërkurën dhe do të diskutojë "çështjet e tyre të sigurisë".
Pse të bashkohen tani?
Veprimet e Vladimir Putin kanë shkatërruar një ndjenjë të gjatë të stabilitetit në Evropën veriore, duke i lënë Suedinë dhe Finlandën të ndjehen të pambrojtura.
Ish-kryeministri finlandez Alexander Stubb thotë se bashkimi me aleancën ishte një "marrëveshje e përfunduar" për vendin e tij sapo trupat ruse pushtuan Ukrainën më 24 shkurt.
Ndërsa, ministri suedez i Mbrojtjes Peter Hultqvist e përshkruan ditën e nisjes së luftës, si momentin kur udhëheqësi rus provoi se ishte "i paparashikueshëm, i pabesueshëm dhe i përgatitur për të zhvilluar një luftë mizore, të përgjakshme dhe brutale". Pasi premtoi se Suedia nuk do t'i bashkohej kurrë NATO-s nëntorin e kaluar, ai tani flet për fuqizimin e mbrojtjes së rajonit nordik nëse të dyja vendet nënshkruajnë.
Në fund të fundit, shumë finlandezë dhe suedezë po kërkojnë nga NATO besimin se do t'i mbajë ata të sigurt në një Evropë të pasigurt.
Për finlandezët, ngjarjet në Ukrainë sjellin një ndjenjë familjariteti. Sovjetikët pushtuan Finlandën në fund të vitit 1939 dhe për më shumë se tre muaj ushtria finlandeze bëri rezistencë të ashpër, pavarësisht se ishte në një numër shumë më të vogël.
Ata shmangën pushtimin, por përfunduan duke humbur 10% të territorit të tyre.
Të shikosh luftën në Ukrainë të shpaloset është si të rijetosh këtë histori, thotë Iro Sarkka, një shkencëtare politike në Universitetin e Helsinkit. Ajo shton se finlandezët po shikojnë kufirin e tyre prej 1,340 km me Rusinë, dhe mendojnë: "A mund të na ndodhë edhe neve kjo?"
Suedia është ndjerë gjithashtu e rrezikuar vitet e fundit, me disa shkelje të raportuara të hapësirës ajrore nga avionët ushtarakë rusë.
Në vitin 2014, suedezët u tronditën nga raportet se një nëndetëse ruse po fshihej në ujërat e cekëta të arkipelagut të Stokholmit.
Dy vjet më vonë ushtria suedeze u kthye në ishullin e vogël por strategjikisht të rëndësishëm të Detit Baltik, Gotland, pasi e braktisi atë për dy dekada.
Çfarë do të ndryshonte?
Në disa mënyra, jo shumë. Suedia dhe Finlanda u bënë partnerë zyrtarë të NATO-s në vitin 1994 dhe që atëherë janë bërë kontribues të mëdhenj në aleancë. Ato kanë marrë pjesë në disa misione të NATO-s që nga fundi i Luftës së Ftohtë.
Por, një ndryshim i madh do të ishte zbatimi i "Nenit 5" të NATO-s, i cili e sheh një sulm ndaj një shteti anëtar si një sulm ndaj të gjithëve dhe për herë të parë, Finlanda dhe Suedia do të kishin garanci sigurie nga shtetet bërthamore.
Megjithëse debati në të dy vendet është zhvendosur shumë shpejt në favor të anëtarësimit, historiani Henrik Meinander argumenton se Finlanda ishte e përgatitur mendërisht për të. Ai thotë se hapat e vegjël drejt NATO-s janë ndërmarrë në mënyrë progresive që nga rënia e Bashkimit Sovjetik.
Në vitin 1992, Helsinki bleu 64 avionë luftarakë amerikanë dhe tre vjet më vonë, vendi u bashkua me Bashkimin Evropian, së bashku me Suedinë. Çdo qeveri finlandeze që atëherë ka rishikuar të ashtuquajturin opsion të NATO-s, thotë ai. Ushtria, e cila i shërben një popullsie prej 5.5 milionë banorësh, ka një forcë prej 280,000 ushtarësh gjatë kohës së luftës dhe gjithsej 900,000 rezervistë.
Në vitet 1990 Suedia mori një rrugë tjetër, duke zvogëluar përmasat e ushtrisë së saj dhe duke ndryshuar prioritetet nga mbrojtja territoriale në misionet paqeruajtëse në mbarë botën. Por gjithçka ndryshoi në vitin 2014, kur Rusia aneksoi Krimenë nga Ukraina. Rekrutimi u kthye dhe shpenzimet e mbrojtjes u rritën. Në vitin 2018, çdo familje mori broshurat e ushtrisë me titull Nëse vjen kriza ose lufta - hera e parë e dërgimit të broshurave të tilla që nga viti 1991.
Finlanda ka arritur tashmë objektivin e rënë dakord të NATO-s për shpenzimet e mbrojtjes prej 2% të PBB-së dhe Suedia ka hartuar plane për ta bërë këtë.
Cilat janë rreziqet?
Presidenti Putin ka përdorur shpesh perspektivën e zgjerimit të NATO-s në Ukrainë për të justifikuar pushtimin e tij. Pra, anëtarësimi i Suedisë dhe Finlandës në aleancë do të perceptohej si një provokim.
Ministria e Jashtme e Rusisë thotë se të dy vendet janë paralajmëruar për "pasojat" e një lëvizjeje të tillë. Dmitry Medvedev, një aleat i ngushtë i liderit rus, ka paralajmëruar se anëtarësimi në NATO mund ta shtyjë Moskën të vendosë armë bërthamore në Kaliningrad, eksklava ruse midis Polonisë dhe Lituanisë.
Ndërsa nuk i hedh poshtë këto kërcënime, Alexander Stubb sugjeron se një rrezik më real janë sulmet kibernetike ruse, fushatat e dezinformimit dhe shkeljet e rastësishme të hapësirës ajrore.
A do t'i bënte NATO më të sigurta Suedinë dhe Finlandën?
Ekziston një pakicë e konsiderueshme, të paktën në Suedi, që besojnë se nuk do t'i bënte.
Deborah Solomon, nga Shoqëria Suedeze e Paqes dhe Arbitrazhit, argumenton se parandalimi bërthamor i NATO-s rrit tensionet dhe rrezikon një garë armësh me Rusinë. Ajo thotë se kjo i ndërlikon përpjekjet për paqe dhe e bën Suedinë një vend më pak të sigurt.
Një frikë tjetër është se duke iu bashkuar aleancës, Suedia do të humbiste rolin e saj udhëheqës në përpjekjet globale të çarmatimit bërthamor. Margot Wallstrom kujton se si disa ministra të jashtëm të NATO-s u vunë nën presion të madh nga ShBA për të mos marrë pjesë në negociatat e OKB-së për çarmatimin në 2019.
Por zoti Hultqvist, ministri aktual i Mbrojtjes, thotë se nuk ka asnjë kontradiktë midis anëtarësimit në NATO dhe ambicieve të Suedisë për çarmatim.
Shumë nga skeptikët ndaj NATO-s të Suedisë kthehen në vitet 1960-80, kur Suedia përdori neutralitetin e saj për t'u pozicionuar si një ndërmjetës ndërkombëtar dhe aleat i botës së kolonizuar, u kritikua me zë Bashkimi Sovjetik dhe ShBA dhe thotë se në një moment në vitet 1970, Suedia ishte i vetmi vend perëndimor që mbështeti lëvizjen anti-aparteid të Afrikës së Jugut.
Nëse Suedia bashkohet me NATO-n, do të ishte "braktisja e ëndrrës" për të qenë një ndërmjetëse, thotë Solomon.
Neutraliteti i Finlandës ishte shumë i ndryshëm. Ai erdhi si një kusht i paqes i vendosur nga Bashkimi Sovjetik në një "marrëveshje miqësie" të vitit 1948. Marrëveshja shihej si një mënyrë pragmatike për të mbijetuar dhe ruajtur pavarësinë e vendit.
Neutraliteti i Suedisë ishte çështje identiteti dhe ideologjie, ndërsa në Finlandë ishte çështje ekzistence, thotë Henrik Meinander. Një pjesë e arsyes që Suedia madje mund të përballojë të ketë një debat rreth anëtarësimit në NATO është sepse përdor Finlandën dhe Baltikun si një "zonë tampon", beson ajo.
Finlanda braktisi neutralitetin e saj pas rënies së Bashkimit Sovjetik. Ajo shikonte nga perëndimi dhe u përpoq të çlirohej nga sfera e ndikimit sovjetik. Anëtarësimi në Bashkimin Evropian u pa si diçka që ofron jo vetëm avantazhe ekonomike, por edhe përfitime sigurie.
Iro Sarkka sugjeron se bashkimi me NATO-n shihej si një hap shumë i madh për Finlandën për ta bërë në fillim të viteve 1990, pasi sapo kishte dalë nga neutraliteti.
Por kohët dhe perceptimet e rrezikut kanë ndryshuar. Tani, shumica e finlandezëve thonë se janë gati.
