Forbes zviceran: Esat Likaj – nga zero në maja të suksesit
(Artikull i marrë nga Forbes swiss)
Thuajse nga hiçi, Esat Likaj është shndërruar në një emër të njohur në sektorin zviceran të pasurive të paluajtshme. Në zyrën e tij në Bahnhofstrasse, sipërmarrësi flet për mënyrën se si, me vetëm 8.000 CHF kapital fillestar, ndërtoi një grup imobiliar aktiv në mbarë Zvicrën, çfarë planesh ka ende – dhe çfarë dëshiron të lërë pas.
Zyrih, Bahnhofstrasse, paradite vonë. Jashtë dritareve kalojnë tramvajet, bankierët nxitojnë drejt Paradeplatz-it, grupe turistësh ndalen para vitrinave. Brenda, në zyrën e LIKA Group, Esat Likaj vështirë se rri në një vend – herë përkulet mbi një plan të madh të Mittelland-it, herë shkon te një ekran interaktiv, shkruan shifra dhe vizaton plane ndërtimi. Portofoli i grupit të tij nuk është vetëm i madh dhe i larmishëm, por edhe vazhdimisht në lëvizje: “Këtu po ndërtojmë tashmë”, thotë ai duke treguar një fotografi të një objekti; “këtu po presim lejen, këtu jemi në bisedime të avancuara.” Pastaj ulet – vetëm për t’u ngritur sërish pak më vonë, sepse i vjen ndër mend një shembull tjetër.
Esat Likaj nuk është një emër i vjetër në këtë industri. Disa vite më parë, kosovari i lindur u shfaq në tregun zviceran të pasurive të paluajtshme – dhe në një kohë të shkurtër krijoi reputacion. Brenda rreth dhjetë vjetësh, ai e shndërroi një kompani të thjeshtë skelash ndërtimi në një platformë të integruar imobiliare, e cila sot është aktive në të gjithë Zvicrën: LIKA Group zhvillon, ndërton dhe menaxhon komplekse banimi në Mittelland, apartamente Long-Stay, objekte luksoze në Liqenin e Zyrihut, ndërtesa komerciale pranë aeroportit të Zyrihut, resorte dhe projekte hotelerie në Davos dhe në Engadin. Vitet e fundit, kompania ka realizuar mbi 80 projekte me më shumë se 200 ndërtesa, të shpërndara në mbi një duzinë kantonesh.
Likaj përfaqëson kështu një trend: një brez zhvilluesish privatë që nisin në niche – për shembull me banesa në Mittelland – dhe më pas avancojnë drejt segmenteve ku bëhet fjalë për shuma dhjetëra milionëshe, procedura të gjata lejesh dhe tokë politikisht të ndjeshme. Mundësitë janë të dukshme: rritje e popullsisë, kërkesë e vazhdueshme për banesa; kapital që zhvendoset drejt pasurive të paluajtshme. Jo pa arsye, tregu zviceran i pasurive të paluajtshme po rritet vazhdimisht prej vitesh – me norma të qëndrueshme vjetore rritjeje në përqindje të ulët njëshifrore, siç tregojnë analizat e UBS. Por rreziqet janë po aq reale: çmime të larta të tokës, si dhe faza planifikimi dhe miratimi që zgjasin me vite dhe mund t’i çojnë kompanitë e reja në kufijtë e tyre.
Likaj është përshtatur deri diku me këtë logjikë – dhe përpiqet, me vullnet dhe aftësi, t’i shndërrojë disavantazhet në avantazhe. “Synimi për sukses është i rëndësishëm për mua”, thotë ai. “Kam blerë prona në vendet më të pamundura të Zvicrës dhe i kam rinovuar me shumë përkushtim.”
Megjithatë, pavarësisht gjithë suksesit, Likaj nuk mendon të ngadalësojë ritmin. Sepse qëllimi i tij është i madh: një ditë dëshiron të kapërcejë shifrën e një miliardëshit. Por, mbi të gjitha, dëshiron edhe të kthejë diçka mbrapsht: “Jam jashtëzakonisht mirënjohës ndaj Zvicrës për gjithçka që më ka mundësuar.”
Rruga e Likajt nuk fillon në Zyrih, por në Kosovë. Në vitet ’50, gjyshi i tij themelon një kompani druri të papërpunuar; babai dhe xhaxhallarët e rindërtojnë biznesin pas luftës në Kosovë. Aty, Esati i ri mëson bazat e tregtisë, marzhit dhe sipërmarrjes. Pas një diplome Bachelor në Menaxhim dhe Informatikë në Prishtinë, ai ndjek një diplomë në anglisht në Universitetin Amerikan në Bullgari, më pas një Master në Marketing & Menaxhim Ndërkombëtar në University of East London. Gjatë këtyre viteve, Likaj udhëton shpesh drejt Zvicrës, ku njeh bashkëshorten e tij të sotme. Pas përfundimit të studimeve, ai zhvendoset përfundimisht në Zvicër – dhe fillimisht dështon në kërkimin e punës: nuk gjen një vend të përshtatshëm.
Nga nevoja, themelon një kompani skelash ndërtimi në Zug, LIKA AL GmbH – një hyrje klasike në industrinë e ndërtimit, larg zhvillimit të projekteve dhe financimit. Pastaj, në vitin 2013, vjen kthesa: Likaj pëson një aksident të rëndë në punë. Rikuperimi zgjat dhe perspektiva ndryshon. Gjatë kësaj kohe piqet plani për të hyrë në zhvillimin e pasurive të paluajtshme.
“Pronën time të parë e bleva në vitin 2014 në Schöftland, në Aargau”, tregon ai. “Atëherë kishim vetëm rreth 8.000 CHF kapital vetjak.” Nuk bëhej fjalë për një objekt prestigji, por për një marrëveshje të vogël në skaj të Mittelland-it, e kombinuar me një parcelë në Oberentfelden; objekti blihet, rinovohet dhe rishitet. Për Likajn, ky ishte më pak një moment emocional dhe më shumë një test nëse logjika e tij funksiononte: të fillosh i vogël, të krijosh vlerë, të shesësh dhe të riinvestosh.
Në vitet 2015 dhe 2016 pasojnë blerje të tjera. Së bashku me një partner biznesi, ai blen toka, rinovon prona dhe kupton se sa para mund të fitohen përmes cilësisë dhe shpejtësisë në realizim. Në këtë fazë, Likaj fillon gjithashtu të bashkojë shërbime: skela ndërtimi, punë ndërtimi, rinovim, më vonë zhvillim vetjak. Qëllimi është të sjellë brenda kompanisë ato pjesë të zinxhirit të vlerës që përndryshe do të shkonin në honorare për të tjerët.
Goditja e parë e madhe vjen në vitin 2017 me një kompleks fabrike, një pronë e përzier me fabrikë, zyra dhe banim, të cilën ai e blen në ankand për 2,6 milionë CHF. Brenda tetë muajsh, kompleksi rinovohet dhe ripozicionohet. Për Likajn, ky është një moment konfirmimi: ai sheh se shpejtësia nuk duhet domosdoshmërisht të vijë në kurriz të cilësisë – nëse planifikimi, financimi dhe realizimi menaxhohen ngushtë.
Paralelisht rritet një shtyllë e dytë: komplekse banimi në Mittelland. Në kantonin Aargau, LIKA Group zhvillon ndërtesa shumëfamiljare (Birrhard) si dhe një kompleks apartamentesh Long-Stay nën markën “La Maison Suisse” (Döttingen). Këto projekte kanë efekt afatgjatë, sepse krijojnë hapësirë banimi aty ku udhëtarët mes Zyrihut, Aarau, Olten ose Baden kërkojnë alternativa të përballueshme.
Njëkohësisht, fokusi zhvendoset. Nga Mittelland-i, LIKA avancon drejt rajoneve ku tokat e lira janë të rralla dhe pritshmëritë të larta: në Goldach, në Liqenin e Konstancës, ndërtohen 24 apartamente pronësie në vijën e parë buzë liqenit; në Paradiso pranë Luganos, grupi realizon apartamente moderne pronësie me hapësira tregtare nën emrin “Butterfly”; në Celerina pranë St. Moritz-it në Engadin, planifikohet një ndërtesë banimi me dymbëdhjetë banesa ekskluzive të dyta.
Një nga projektet më sfiduese ndodhet në Davos: në territorin e ish-klinikës malore Thurgau-Schaffhausen po ndërtohet një projekt hotelerie me hotel, rezidenca dhe një zonë spa & ëellness, i plotësuar me banesa të dyta. “Davos është një shembull tipik se sa gjatë mund të pritet sot për leje ndërtimi”, thotë Likaj. “Në total po flasim për gjashtë vjet kohë miratimi.” Lidhja e kapitalit është e lartë, planifikueshmëria e kufizuar. Likaj shton: “Për zhvilluesit e rinj kjo mund të jetë ekzistencialisht kërcënuese. Nëse pret katër ose pesë vjet për një leje dhe ndërkohë ndryshojnë normat e interesit ose tregu, rrezikon falimentimin.”
Për t’iu përgjigjur kësaj, LIKA Group është zhvilluar gradualisht në një platformë që mbulon sa më shumë faza të ciklit jetësor të pasurive të paluajtshme: nga zhvillimi, te realizimi i ndërtimit e deri te menaxhimi. Krahas kësaj, grupi është aktiv edhe në zgjidhje energjetike dhe koncepte Long-Stay përmes shoqërive si Neë Green Energy dhe La Maison Suisse.
“Nëse gjithçka ia delegon të tjerëve, humb kohë dhe kontroll”, thotë Likaj. “Synimi im është që të jemi të organizuar brenda në mënyrë që të ecim shpejt, pa humbur cilësinë.” Fokusi strategjik është Zvicra gjermanofolëse, me Ticino-n si treg të dytë dhe Zvicrën frëngjishtfolëse si prioritet të tretë të përzgjedhur.
Në industri kjo tashmë dihet: në referencat e prezantimeve të LIKA gjenden emra të mëdhenj arkitekture si Tilla Theus, Markus Hotz, Aebi & Vincent ose Kalfopoulos Architects, firma konsulence si Deloitte, PëC ose JLL, si dhe shtëpi ndërmjetësimi si CBRE ose Ëüst und Ëüst.
Likaj dëshiron të bëhet i pasur – por jo vetëm për veten: “Nëse ndërton diçka, nuk ka kuptim nëse përfiton vetëm ti. Duhet të krijosh një sistem ku edhe të tjerët mund të pasurohen.” Pyetjes pse ka qëndruar në Zvicër, ndonëse me profilin e tij mund të punonte edhe në Londër ose Dubai, ai i përgjigjet pa hezitim: “Sepse Zvicra ofron një kombinim që vështirë se e gjen diku tjetër: stabilitet, kërkesë, kapital. Prej vitesh të gjithë thonë se tregu imobiliar do të bjerë – dhe megjithatë kërkesa vazhdon të rritet.”
Ai sheh paralele kur flet për zgjerime të mundshme. SHBA-të, Londra, por mbi të gjitha Emiratet e Bashkuara Arabe janë në listën e tij. “Emiratet më kujtojnë Zvicrën në disa aspekte”, thotë Likaj. “Migrim i fortë, plane afatgjata zhvillimi, një vizion i qartë se çfarë duhet ndërtuar. Dhe shumë njerëz pretendojnë se tregu do të bjerë së shpejti.”
Vendimin për të hedhur këtë hap, Likaj sot e analizon ndryshe nga disa vite më parë. Dikur mjaftonte intuita – sot çdo zgjerim llogaritet me kujdes, me skenarë të ndryshëm. Kush ka kaluar një aksident të rëndë, i vlerëson rreziqet ndryshe.
Kur Likaj flet për rrugën e tij, një fjali përsëritet shpesh: “Nëse qëndron në fshat, mbetesh në fshat – nëse do të rritesh, duhet ta lësh atë.” Është edhe një koment për kolegë të industrisë që lëvizin në tregje të ngushta dhe shmangin bastet më të mëdha.
Njëkohësisht, Likaj i qëndron një parimi: të ruajë kontrollin. Prandaj integrimi vertikal dhe vendimi për të konsoliduar LIKA Holding në Risch dhe për ta strukturuar grupin gradualisht, në vend që të veprojë vetëm me projekte individuale.
“Në fund jam sipërmarrës”, thotë Likaj. “Dua të krijoj, jo vetëm të administroj.” Fjalia thuhet thuajse rastësisht, por përmbledh mirë pozicionin e tij: ai e sheh veten më pak si një investitor klasik që shpërndan kapital, dhe më shumë si një zhvillues që ndryshon vende konkrete.
Aksionet i përkasin 100% familjes Likaj – dhe kështu duhet të mbetet. Vetëm në bazë projektesh ai mund ta imagjinojë bashkëpunimin më të shpeshtë me bashkë-investitorë në të ardhmen. Por edhe aty, struktura duhet të jetë e përshtatshme. Nëse do ta arrijë qëllimin për të luajtur një ditë në ligën e më të mëdhenjve, sot nuk mund të thuhet me siguri.
E sigurt është vetëm se ky ngritje nuk vjen më nga hiçi. Pas adresës në Bahnhofstrasse qëndrojnë tashmë dhjetëra projekte, rrjete partnerësh dhe një ekip që operon kantiere dhe objekte në të gjithë Zvicrën. Për vetë Likajn, i cili dikur filloi me 8.000 CHF në Schöftland, kjo është vetëm një etapë e ndërmjetme: “Kam ndjesinë se jemi ende në fillim.”
