Një Mal i Zi i ri dhe mësimet pas-zgjedhore

Autor: Srđa Pavlović / Pobjeda

Është për t’u alarmuar kur e dimë se arritja e 2006’ës, rikthimi i pavarësisë së Malit të Zi, u vendos seriozisht në pikëpyetje në verën e 2020’ës, dhe se që nga atëherë, ky vizion, de fakto, ka pësuar disfatë tri herë në zgjedhje. Nuk di në është i mundshëm restaurimi i atij vizioni përmes një oferte moderne dhe të re politike para zgjedhjeve parlamentare, dhe që kësisoji të ruhen themelet e nënvizuara në maj të 2006’ës. Jam më shumë i prirur të paramendoj se kjo ruajtje është detyrë gjenerate që mbase përfshinë dy ose tri cikle zgjedhore. Por, për atë çfarë jam mëse i sigurt, është se duhet mësuar tri leksione pas-zgjedhore.

Zgjedhjet e fundit presidenciale që u konkluduan ishin ambige. Një lloj ujëndarësi në historinë bashkëkohore politike të Malit të Zi.

Edhe militantët më kryeneçë partiakë janë në dijeni se ka ndodhur një ndryshim ideologjik në vendin tonë, dhe se edhe jehonat e fuqishme kohëgjata të “kthesës së djathtë” në Evropë kanë gjetur ehon e tyre në hapësirën politike malaziase.

Natyra e realitetit shoqëror dhe politik në Mal të Zi, që përcaktohet ekskluzivisht nga interlokutorë nacionalë, është konfirmuar, gjersa ajo civilja përdoret si postiere dhe taktikë mesjetare politikisht e dobishme e të ashtuquajturës mashtrim dashamirës (Pia Fraus).

Fuqia e Popullizmit

Doli që, pavarësisht të gjithave, popullizmi ekonomik ka përparësi mbi popullizmin e ndërtuar rreth frikës së shtetit “të kapur”. Nuk dua të favorizoj një popullizëm mbi një tjetër, por të vë theksin mbi efektivitetin bashkëkohor elektoral të narrativës së kuletës përkundër narrativës së flamurit.

Në nivelin e personalizimit të proceseve politike – që më shumë është rregulli se sa përjashtimi në Mal të Zi dhe rajon – ishte disfata e parë politike e Millo Gjukanoviqit në tri dekadat e fundit. Ky personalizim është me rëndësi për shkak se ideja dhe projekti i pavarësisë së Malit të Zi, të qënit anëtar në NATO dhe aspiratat e shprehura drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian janë drejtpërsëdrejti dhe krejtësisht të lidhura me këtë lider të DPS-së.

Efektiviteti i përpjekjeve kohëgjata të Kishës së Serbisë, elitës klero-nacionaliste të fqinjit tonë verior dhe institucionet shtetërore të themeluara nga ajo elitë për të delegjitimuar idenë e një Mali të Zi të pavarur dhe krijimi i kushteve për dominimin e politikës, mitologjisë, matriksit kulturor dhe ideologjinë e nacionalizmit serb, u konfirmuan. Kjo ishte një turmë me kohëzgjatje dekadëshe ku roli i kurbanëve politikë u luajt nga mazhoranca aktuale qeverisëse në Mal të Zi.

Një pjesë e konsiderueshme e kësaj përgjegjësie për çmimin e madh që Mali i Zi po paguan sot vjen si pasojë e një elite politike që dështoi – dinte se si/ishte e interesuar – në dy dekadat e fundit për të ndërtuar institucione profesionale dhe të pavarura që do t’i bënin ballë cunamit klero-nacionalist, dhe që do të ishin në gjendje të përdornin mjete origjinale qytetare.

Disfata e një vizioni

Çfarëdo që të jenë arsyet dhe justifikimi i sotëm i këtij përjashtimi, pasojat janë të dukshme.

Në analizën përfundimtare, këto zgjedhje presidenciale ishin plebishit i dyfisht mbi sundimin tre-dekadësh të Millo Gjukanoviqit, por edhe mbi të ashtuquajturit aktorë politikë sovranistë për të ruajtur arritjen e tyre më të rëndësishme, restaurimin e pavarësisë së Malit të Zi.

Është për t’u alarmuar kur e dimë se arritja e 2006’ës, rikthimi i pavarësisë së Malit të Zi, u vendos seriozisht në pikëpyetje në verën e 2020’ës, dhe se që nga atëherë, ky vizion, de fakto, ka pësuar disfatë tri herë në zgjedhje.

Nuk e di në është e mundshme ringjallja e atij vizioni përmes një oferte moderne dhe të re politike para zgjedhjeve parlamentare, dhe kësisoji të ruhen themelet e nënvizuara në maj të 2006’ës. Jam më shumë i prirur të paramendoj se kjo ruajtje është detyrë gjenerate që mbase përfshinë dy ose tri cikle zgjedhore. Por, për atë çfarë jam mëse i sigurt, është se duhet mësuar tri leksione pas-zgjedhore.

Tri mësime

Mësimi i parë është “Primarja”, rikuperimi i Malit të Zi është domosdoshmëria absolute për të ndërtuar, fuqizuar dhe për të përmirësuar në vazhdimësi kornizën ligjore dhe institucionale mbi të cilat qëndron funksionimi i shtetit. Vetëm kësisoji korniza lejon ruajtjen dhe valorizimin e të gjitha elementeve që sot janë në rrezik të kthehen përmbys dhe mbrapsht ose edhe të zhduken fare.

Këtu kam ndërmend aftësinë për të marrë vendime sovrane në sferën e ekonomisë, financave, arsimit, mbrojtjes, politikës së brendshme dhe të jashtme, si dhe ruajtjen e matriksit kulturor dhe traditave në Mal të Zi, përcaktuesit e identitetit malazias, normat shoqërore që Malin e Zi e bëjnë atë që është, gjuhën malazeze, shprehjen e njohur artistike, multikulturalizmin dhe tolerancën fetare, mes tjerash.

Ky është një mësim që të gjithë në Mal të Zi duhet ta ripërtërijnë, pavarësisht se cilit perëndi dhe komb i luten dhe pa marrë parasysh se cilët flamuj shfaqin në dritaret e tyre. Një shoqëri e vërtetë civile është e vetmja pengesë për përpjekjet për ta transformuar atë në mënyrë integrale në një shoqëri dominuese.

Në momentin që një elitë politike (pavarësisht prefiksit të saj kombëtar apo fetar) i pozicionon këta elementë integralë si "standardin e artë" të patriotizmit, një segment i popullsisë që i sheh këto elemente ndryshe, ose nuk i sheh domosdoshmërisht si shenja identiteti të tyre, ajo skualifikohet si e pabesë, ndaj duhet të përjashtohet nga kolektivi. Nuk ka rëndësi nëse denoncohen si “jopatriotë” apo “të joshur”, apo klasifikohen si “armiq”, “malazez”, “qytetarë”, “klerik”, “tradhtarë” apo “primitivë”...

Përcaktues të tillë krijojnë në mënyrë të pashmangshme tensione sociale dhe një situatë që nuk është e qëndrueshme, sepse një përqindje e konsiderueshme e popullsisë nuk mund të injorohet, të detyrohet në ndonjë rezervë etnografike ose të riedukohet në mënyrë që të përshtatet në imazhin e idealizuar të një shoqërie harmonike të promovuar nga nnjë elitë tjetër ose e tretë e ndërgjegjshme kombëtare. Kjo nuk është një recetë për qëndrueshmërinë e një shoqërie dhe shteti multikulturor siç është Mali i Zi modern.

Po e përsëris veten, por është e nevojshme: Berane, Rozhaje, Zhabljak, Herceg Novi, Nikshiqi apo Pljevlja janë Mali i Zi modern në të njëjtën masë si Cetinja, Njegushi apo Karuç "në fund të Crmnicës". Sipas të njëjtës logjikë dhe me shpresën që mbështet atë logjikë, besoj se Jasikovac, Bojna Njiva, Kisha e Ruzhicës dhe Shahoviqi janë po aq të rëndësishme për Malin e Zi modern, si dhe Čista Strana, Belveder, Porto Montenegro ose "mbreti i shenjtë", "Sabbatai Pipes.

Ndryshimi gjenerate

Mësimi i tretë, i barabartë për nga rëndësia, ka të bëjë me ndryshimin e gjeneratës, që gjithmonë sjellë me vete prioritete, standarde tjera, përmbajtje tjetër emocionale, dhe aspirata të ndryshme.

Një pjesë e konsiderueshme e trupës zgjedhore që zgjodhi Jakov Millatoviqin në këto zgjedhje presidenciale është gjenerata e të rinjve “tejet të shkëputur” nga ajo se si shteti dhe sovraniteti i saj sot imagjinohet nga partitë e sotme sovraniste dhe elitat jo-partiake.

Kjo, guxoj të them, është Mali i Zi i ri, aspiratat, prioritetet, interesat, kuptimësimi i vetes dhe bota që jetohet e të cilit duhet dhënë vëmendje. Sot, janë pikërisht këto ndërrime gjeneratash që kanë marrë vëmendjen e aktorëve politikë të klero-nacionalistëve goja e të cilëve është e mbushur përplot me modernitet dhe Evropë, derisa nëpër bodrume të manastireve formojnë qeveri dhe pajtohen rreth përgjegjësive të reja të shtetit.

Përzgjedhja elektorale e bërë nga kjo rini nuk ishte domosdoshmërisht e përcaktuar me kritere fetare apo kombëtare. E rëndësishme ishte që kundërshtari i Milatoviqit ishte një politikan me të cilin u rritën breza, kështu që ata nuk dinë për një Mal të Zi tjetër, përveç atij që DPS-ja dhe liderin e saj e kanë lidhur drejtpërdrejt me veten e tyre për dekada të tëra. Kjo në vetvete është një shtysë e mjaftueshme për ndryshim.

Me respektin e duhur për arritjet e njohura, brezat e rinj kërkojnë një ofertë tjetër politike. Të lindurit në fund të viteve 1990 ose në fillim të viteve 2000 nuk kanë të njëjtën ngarkesë emocionale si brezi i prindërve të tyre, kur bëhet fjalë për koncepte të tilla si historia dhe tradita malazeze, sovraniteti shtetëror e të ngjashme. Për shumë prej tyre, termi dhe koncepti "atdhe" do të thotë gjëra krejtësisht të ndryshme nga ato të brezave të vjetër, ose, thjesht, do të thotë shumë pak.

Mendoj se është jashtëzakonisht e rëndësishme të jemi të hapur ndaj mundësisë që të rinjtë e Malit të Zi t'i përjetojnë çështjet e identitetit ndryshe nga brezi i prindërve të tyre. Jam i bindur se një numër i caktuar i atyre që e identifikojnë veten si malazezë ia kanë mohuar votën kandidatit presidencial Gjukanoviq. Edhe unë jam i bindur se nuk janë tradhtarë të shtetit.

Ky është Mali i Zi i ri që ne duhet ta njohim, kështu që partitë politike duhet të koordinojnë siç duhet mesazhet dhe ofertat e tyre për votuesit. Gjithçka që u tha të çon në përfundimin se partitë sovraniste dhe brezi i ri në Mal të Zi nuk flasin të njëjtën gjuhë të simboleve dhe prioriteteve. Prandaj, duhet gjetur një gjuhë e përbashkët.

Nëse nuk bëhet punë urgjente dhe e përkushtuar për këtë, ekziston rreziku që diskursi proverbial sovranist në Mal të Zi të jetë në një trajektore rënëse në ciklet e ardhshme zgjedhore.

Kalimi i Rubikonit

Për të shmangur konfuzionin, do të përsëris: jam i bindur se është e nevojshme të ridizajnohet oferta politike, por edhe të modernizohet përmbajtja e asaj oferte. Këto janë "dy këmbët politike" mbi të cilat mund dhe duhet të mbështeten përpjekjet për reforma brendapartiake.

Jam i vetëdijshëm se partitë politike nuk reformohen nëse nuk duhet patjetër. Tre humbjet elektorale në pothuajse tre vitet e fundit janë një tregues i mjaftueshëm se reformat thelbësore të brendshme partiake janë të nevojshme.

Nga ana tjetër, një qasje e re marketingu ndaj përmbajtjeve të vjetra, të njohura dhe të mërzitshme vetëm sa do të zgjaste agoninë e partitokracive të kockëzuara dhe do të përshpejtone rënien aktuale të lirë të partive sovraniste në të kaluarën politike.

Rruga për të dalë nga kjo krizë është, përveç matematikës elektorale, përmirësimi i së cilës quhet partitë sovraniste duhet të punojnë, absolutisht e përcaktuar nga aftësia dhe vullneti i elitës politike dhe intelektuale për të hedhur një sy nga maja e kodrës proverbiale në horizontin që sot e errësojnë flamujt kombëtarë, që të ofrojnë një Mal të Zi më të mirë e më tolerant për këdo që do të jetë “nën kodër”.

Është disi inkurajuese të dihet se ka qytetarë në Mal të Zi që janë në gjendje dhe të gatshëm të ofrojnë zgjidhje të mundshme nëse aktorët aktualë politikë janë të gatshëm të dalin nga hija e madhe e partitokracisë disa dekadash.

Nuk jam aq naiv sa të kem bindjen se të gjithë politikanët do ta bëjnë për motive fisnike, por shpresoj ta kuptojnë se është një çështje ekzistenciale për shtetin, por edhe për veten e tyre si aktorë politikë. Megjithatë, nëse ata nuk e kalojnë këtë lloj Rubikoni, por vazhdojnë të jetojnë me iluzionin se po ruajnë sigurinë e vakët të pishinës së tyre politike duke mos bërë asgjë, votuesit do të bëjnë një pyetje të qartë dhe legjitime - a kemi nevojë për politikanë të tillë? dhe struktura të tilla partiake.

Unë sinqerisht shpresoj se partitë sovraniste do të gjejnë ende forcën dhe guximin për të bërë këtë hap të rëndësishëm përpara dhe në këtë mënyrë t'i ndihmojnë qytetarët që të ndalojnë procesin degjenerues që po nxehet, dhe në këtë mënyrë të kthehen në punëtorë politikë relevantë.

*Përktheu në shqip gazeta Nacionale