Astronomët ukrainas zbulojnë 'ekzokometa' rreth një ylli tjetër
Duke pasur parasysh praninë e kudoshme të kometave në sistemin tone diellor, shkencëtarët kuptojnë se sistemet e tjera planetare gjithashtu mund t'i kenë ato.
Astronomët nga Observatori Kryesor Astronomik (MAO) i Akademisë Kombëtare të Shkencave të Ukrainës në Kiev kohët e fundit publikuan një zbulim të pesë ekzokometave të reja – kometat që rrotullohen rreth një ylli tjetër përveç diellit – në revistën Astronomy & Astrophysics, duke përdorur të dhëna nga Ekzoplaneti Tranzit Sateliti i Sondazhit (TESS). Ata gjithashtu konfirmuan në mënyrë të pavarur një pjesë të vogël të ekzokometave që ishin zbuluar më parë nga studiues të tjerë.
Brenda sistemit tonë diellor, kometat studiohen si relike të së kaluarës, duke ofruar të dhëna për kiminë se si u formuan Toka dhe planetët fqinjë të saj. Ato janë një komponent veçanërisht i rëndësishëm i historisë së Tokës gjithashtu, sepse kometat mendohet se kanë sjellë ujë në Tokë, duke krijuar mundësinë që planeti ynë të ‘krijojë’ jetë.
"Unë mendoj se ekzokometat janë të rëndësishme për të njëjtën arsye që kometat në sistemin tonë diellor janë të rëndësishme," thotë Andrew Vanderburg, një fizikant në Institutin e Teknologjisë në Massachusetts, i cili nuk ishte i përfshirë në zbulimin e ri. “Kometat kanë luajtur qartë një rol të rëndësishëm në zhvillimin e sistemit tonë diellor. Nëse historia e sistemit tonë diellor varet kaq shumë nga ekzokometat, si mund të shpresojmë të kuptojmë sistemet e tjera planetare pa njohuri për kometat e tyre?”
Këto ekzokometa të sapo zbuluara po rrotullohen rreth një ylli të quajtur Beta Pictoris, një yll i ‘njohur’ dhe studiuar mirë nga astronomët, i cili ndodhet vetëm rreth 65 vite dritë nga Toka – mjaft afër në aspektin kozmik.
Beta Pictoris (a.k.a. Beta Pic) është shumë më i ri se dielli, vetëm 10 deri në 40 milionë vjet në krahasim me 4.5 miliardë vitet e sistemit diellor, duke e bërë atë një ‘imazh’ të dobishëm të asaj që ndodh gjatë ‘rinisë’ së një sistemi planetar. Rreth këtij ylli rrotullohet një planet gjigant i gaztë, 11 herë më i madh se Jupiteri (i quajtur Beta Pic b) dhe një disk gjigant pluhuri me diametër pothuajse 40 miliardë milje, i njohur si një disk mbeturinash.
Disqet e mbeturinave përfaqësojnë epokën ‘të moshuar’ të disqeve që formojnë planetin – faza e mëvonshme në “kërcimin” kompleks të pluhurit dhe gazit që formon planetë të plotë si ata rreth diellit. Këto disqe janë shpesh vende kaotike dhe të “ashpëra”, me copa shkëmbijsh dhe protoplanetësh që fluturojnë dhe përplasen. Këtu hyjnë ekzokometat. Në sistemet më të reja planetare si Beta Pic, kometat afrohen shumë më shpesh pranë yjeve të tyre, sepse gjithçka në disk është ende në lëvizje përpara se objektet të vendosen në konfigurimin e tyre përfundimtar.
Në fakt, ky zbulim nuk tregon ‘herën e parë’ që ekzokometat janë parë rreth Beta Pic – zbulimi i parë me TESS erdhi në vitin 2019, dhe studimet e mëparshme nxorrën përfundimin se Beta Pic në fakt ka dy grupe të ndryshme ekzokometash me veti të ndryshme.
Eksokometat e reja i shtohen një grumbulli në rritje të zbulimeve të ekzokometave rreth yjeve të shumtë si nga TESS ashtu edhe nga paraardhësi i tij, Teleskopi Hapësinor Kepler për gjuetinë e planetëve. Edhe pse këta observatorë nuk janë të parët që dallojnë ekzokometat në njëfarë forme, ata janë të parët që i zbulojnë ato drejtpërdrejt përmes tranzitit – ulje të vogla në sasinë e dritës që shohim nga një yll teksa një kometë kalon përpara. I parë për herë të parë në të dhënat e Keplerit në vitin 2017, tranzitet e kometave janë më të pjerrëta dhe më të anashkaluara se tranzitet e ekzoplaneteve, pjesërisht si rezultat i bishtit të gjatë të kometës.
Transitet zbulojnë se sa e madhe është ekzokometa, ndërsa metoda të tjera zbulimi mund të matin shpejtësinë dhe orbitën e kometës. Kur kombinohen, të gjitha këto informacione japin një pamje më të plotë të asaj që po ndodh me ekzokometat - si lindin dhe si ndryshojnë. Krijimi i një katalogu të madh të kalimeve të ekzokometave, rreth shumë yjeve të ndryshëm, do t'i lejojë astronomët të zbulojnë modele në të dhëna, duke zbuluar potencialisht tendencat e shkaktuara nga procesi i formimit të planetit.
Jonathan Marshall, një studiues postdoktoral në Institutin e Astronomisë dhe Astrofizikës Academia Sinica të Tajvanit, shpreson se kjo valë e re e zbulimeve të ekzokometave do të hedhë dritë mbi yjet që errësohen papritur, të njohur si "zhytës të vegjël". Drita nga këto yje luhatet, shumë e ngjashme me atë që astronomët shohin rreth Beta Pic, por uljet janë më pak të shpeshta dhe shumë më të mëdha. Dippers të vegjël janë gjithashtu më larg, duke e bërë të vështirë, nëse jo fare të pamundur, për astronomët të kapin një fotografi për të hetuar më tej shkakun e errësimit. "Përdorimi i sistemit Beta Pic si një shabllon na jep një shembull tjetër, në krye të sistemit diellor që mund të aplikohet në zhytës të vegjël për të nxjerrë përfundimin e funksionimit të brendshëm të atyre sistemeve ekzokometare më ekstreme," shpjegon Marshall.
Ekzokometat madje mund të ofrojnë një shpjegim për zbehjen e pashpjegueshme të KIC 8462852, i njohur më mirë si "ylli i Boyajian" sipas zbulueses të tij – Tabetha Boyajian, një astrofizikane në Universitetin Shtetëror të Luizianës. Ky yll fitoi famë kur një hipotezë e largët se kjo zbehje mund të ishte shenja e parë e një megastrukture të huaj. Vetë Boyajian mendon se shpjegimi është më i natyrshëm, por ende nuk ka gjetur një zgjidhje. "Ne jemi ende duke punuar për një model që do të shpjegojë të gjitha të dhënat për këtë yll," thotë ajo. "Për mendimin tim, ekzokometat janë ende teoritë më të mira, por ka ende shumë pyetje të hapura për të cilat nuk kemi përgjigje të mirë."
Fuqia e TESS vjen nga aftësia e tij për të vëzhguar "miliona yje në të njëjtën kohë", thotë Vanderburg – një mënyrë shumë më efikase për të kërkuar ‘qiejt’ për ekzokometa sesa të analizosh yjet një nga një. Teleskopi Hapësinor i shumëpritur James Webb, i cili u lançua në fund të vitit 2021, mund të sigurojë gjithashtu një pasqyrë të re në ekzokometat. Shkencëtarët presin që TESS të zbulojë shumë më tepër në të ardhmen.
“Fatkeqësisht, grupi ynë mori vetëm rezultatet e para para rreth ekzokometave. Më pas shpërtheu lufta”, thotë Yakiv Pavlenko, hulumtues kryesor në MAO të Ukrainës, në emër të ekipit të studiuesve ukrainas pas rezultatit të ri. “Pas luftës do të vazhdojmë. Dëshirojmë të falënderojmë të gjithë astronomët e botës që na mbështesin me fjalë dhe vepra.”
