Gjithçka që duhet të dini për linë e majmunit: Çfarë është sëmundja e rrallë që shqetëson Evropën dhe SHBA-në

A ka rrezik për vdekje? A mund të përhapet në mënyrë të pakontrolluar? Pse është e rëndësishme të vaksinohemi kundër lisë për të shmangur kontraktimin e sëmundjes? Çfarë simptomash dhe reagimesh shkakton në trup?

Mbretëria e Bashkuar, Spanja, Portugalia dhe madje edhe Shtetet e Bashkuara kanë tashmë raste të një sëmundjeje të çuditshme të quajtur lija e majmunëve prodhuar nga një virus i rrallë që duket se po zgjerohet.

Shfaqja e një rasti të lisë së majmunëve në Mbretërinë e Bashkuar më 7 maj ngriti këmbanat e alarmit. Me kalimin e ditëve, sëmundja filloi të përhapet dhe në atë vend tashmë janë identifikuar nëntë të infektuar, me një veçori: Marrëdhënia seksuale duket se luan një rol të rëndësishëm në infektim.

Shtetet e Bashkuara raportuan dje një rast të konfirmuar në Massachusetts: një burrë që kishte udhëtuar së fundmi në Kanada dhe ishte shtruar në spital, megjithëse ishte në gjendje të mirë. Dhe Spanja dhe Portugalia gjithashtu kanë pacientë të rinj të infektuar. Autoritetet shëndetësore në Spanjë kanë lëshuar një alarm për një shpërthim të mundshëm të lisë së majmunëve pasi tetë burra paraqitën simptoma që përputheshin me infeksion viral. Autoritetet portugeze kanë konfirmuar pesë raste dhe po hetojnë 20 të dyshuar të tjerë. Në një deklaratë të fundit, Ministria Portugeze e Shëndetësisë tha se rastet që kishte zbuluar, të gjitha në rajonin e Lisbonës dhe Luginën e Tagus, përfshinin burra, simptomat e të cilëve përfshinin lezione ulceroze.

Por çfarë është kjo sëmundje e re dhe çfarë rreziku mbart? Është një infeksion zoonotik i rrallë, në zhvillim, kërcënues për jetën, që mund të përhapet te njerëzit dhe e ka origjinën nga Afrika Perëndimore dhe Qendrore, ku tani është endemik. Sëmundja u zbulua në vitin 1958, kur dy shpërthime të ngjashme me linë ndodhën në kolonitë e majmunëve të mbajtur për qëllime kërkimore. Për këtë arsye ajo mori emrin "lija e majmunit".

Rasti i parë njerëzor i lisë së majmunëve u raportua në gusht 1970 në Bokenda, një fshat i largët në provincën ekuatoriale të Republikës Demokratike të Kongos, kur një djalë 9-muajsh u shtrua në spitalin Basankusu i dyshuar se kishte linë e majmunit. Një mostër, dërguar në Qendrën e Referencës së Lisë së Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH) në Moskë, zbuloi se simptomat ishin shkaktuar nga virusi i lisë së majmunit. Familja e pacientit tha se ata ndonjëherë hanin majmunët si një delikatesë. Nga hetimet rezultoi se djali ishte i vetmi në familje që nuk ishte vaksinuar kundër lisë.

Lija është zhdukur, lija e majmunëve jo.

Lija e majmunëve shkaktohet nga ortopoksviruse të ngjashëm me virusin Variola (agjenti shkaktar i lisë), virusi i lisë së lopës dhe virusi vaccinia. Që nga çrrënjosja e lisë, lija e majmunëve ka marrë rolin e ortopoksvirusit më të spikatur që prek komunitetet njerëzore.

Nga rastet e konfirmuara këto ditë nga Agjencia e Sigurisë Shëndetësore e Mbretërisë së Bashkuar (UKHSA), i pari me livë e majmunit në Londër u njoftua më 7 maj. Pacienti kishte një histori udhëtimi të kohëve të fundit nga Nigeria, ku besohet të ketë kontraktuar infeksionin, përpara se të udhëtonte në Mbretërinë e Bashkuar. Rastet e lisë së majmunit janë të zakonshme në Nigeri. Në raportin e saj të fundit, Qendra Nigeriane për Kontrollin e Sëmundjeve (NCDC) tha se vendi kishte 558 raste të lisë së majmunëve dhe tetë vdekje në 32 shtete të federatës dhe Territorit Federal të Kryeqytetit midis viteve 2017 dhe 2022. Në Portugali, të gjitha rastet e raportuara më 16 maj ishin burra që e identifikuan veten si burra që kryenin marrëdhënie seksuale me burra.

Vaksinimi masiv kundër lisë "me sa duket" frenoi infeksionet e lisë së majmunëve për një kohë te njerëzit, shkruajnë studiuesit në një punim të vitit 2005. Por rastet u rishfaqën, pjesërisht falë mungesës së imunitetit në brezat e mëvonshëm, thonë ata. Më shumë se 450 raste janë raportuar në Nigeri që nga viti 2017, sipas CDC të SHBA-së. Dhe për këtë arsye tani, vende të ndryshme evropiane po studiojnë për të përforcuar vaksinimin kundër lisë.

Transmetimi dhe simptomat

Qendra Evropiane për Parandalimin dhe Kontrollin e Sëmundjeve (ECDC) shpjegon se lija e majmunëve është një sëmundje virale. Transmetimi te njerëzit mund të ndodhë nëpërmjet kontaktit me një kafshë ose njeri të infektuar, ose me materialin e trupit të njeriut që përmban virusin. Transmetimi nga njeriu te njeriu ndodh kryesisht nëpërmjet pikave të mëdha të frymëmarrjes. Meqenëse pikat nuk mund të udhëtojnë shumë larg, nevojitet kontakt i gjatë ballë për ballë. Virusi gjithashtu mund të hyjë në trup përmes lëngjeve trupore, materialit të lënduar ose kontaktit indirekt me materialin e dëmtuar.

Tek njerëzit, simptomat e lisë së majmunit janë të ngjashme me simptomat e lisë, edhe pse disi më të lehta. Ato fillojnë me ethe, dhimbje koke, dhimbje muskujsh, dhimbje shpine, të dridhura dhe rraskapitje. Dallimi kryesor midis simptomave të lisë dhe lisë së majmunëve është se kjo e fundit shkakton ënjtje të nyjeve limfatike (limfadenopati), ndërsa e para jo.

Është normale të krijohet një skuqje, e cila shpesh fillon në fytyrë dhe më pas përhapet në pjesë të tjera të trupit, veçanërisht në duart dhe këmbët, duke përfshirë organet gjenitale. Sëmundja zakonisht zgjat 2 deri në 4 javë. Transmetimi mendohet të ndodhë përmes pështymës ose jashtëqitjeve të frymëmarrjes. Ekskretimi viral përmes feçeve mund të përfaqësojë gjithashtu një burim tjetër ekspozimi.

Ringjallja në Afrikë

Kontinenti afrikan është përballur me një rigjallërim të lisë së majmunëve në dekadën e fundit. Më shumë raste të konfirmuara të lisë së majmunëve janë diagnostikuar që nga viti 2016 sesa në 40 vitet e mëparshme. Të dhënat e disponueshme tregojnë se brejtësit afrikanë veprojnë si një rezervuar natyror. Virusi i lisë së majmunit është i aftë të infektojë ketrat, minjtë, majmunët, qentë dhe natyrisht njerëzit.

Asnjë trajtim, por me vaksinë

Në këtë kohë, botës i mungonte trajtimi specifik i disponueshme për të luftuar infeksionin e lisë së majmunit, por shpërthimet e sëmundjeve mund të kontrollohen. Disa të dhëna tregojnë se vaksina kundër lisë është të paktën 85% efektive në parandalimin e lisë së majmunëve. Gjithashtu antiviralët cidofovir dhe ST-246, si dhe imunoglobulina specifike, mund të përdoren për të kontrolluar një shpërthim të lisë së majmunëve.

Në Afrikë, shkalla e vdekshmërisë varion nga 4 në 22%. Shumica e pacientëve janë fëmijë. Përveç kësaj, sëmundja është gjithashtu një problem global i sigurisë së shëndetit, pasi u shfaq shpërthimi në Shtetet e Bashkuara në vitin 2003. Studiuesit përcaktuan se një dërgesë kafshësh nga Gana, e importuar në Teksas në prill 2003, prezantoi virusin e lisë së majmunit në SHBA. /Nacionale/