Kali i Trojës apo rrugë e përshpejtuar drejt BE-së
Shkruan: Aurel Haxhiu
Që një kohë, BE-ja ka alarmuar për rolin e Kinës në Ballkanin Perëndimor, duke paralajmëruar se Pekini mund t'i kthejë vendet në rajon në kuaj trojanë që një ditë do të ishin anëtarë të Bashkimit Evropian. Frika se "kombinimi i kapitalizmit dhe një diktature politike" e Kinës mund të tërheqë disa liderë në rajon në krahun juglindor të kontinentit.
Rajonet dhe qytetet po bëhen gjithnjë e më shumë elemente të rëndësishme të sistemit ndërkombëtar. Së bashku me aktorë të tjerë joshtetërorë, si organizatat ndërkombëtare, kompanitë shumëkombëshe, organizatat joqeveritare dhe grupet terroriste, ato janë bërë përbërës kyç të marrëdhënieve ndërkombëtare. "Bota me qendër shtetin" në të cilën shtetet veprojnë si agjentë kryesorë është zëvendësuar nga "bota shumëcentrike" e larmishme e aktorëve të ndryshëm shtetërorë dhe joshtetërorë (Bartlett, n.d.). Literatura akademike mbi marrëdhëniet BE-Kinë ka qenë kryesisht e rezervuar për sa i përket dimensionit nënshtetëror. Gjithashtu, në literaturën e paradiplomacisë nuk ka një analizë gjithëpërfshirëse të ndërlidhjeve në rritje midis rajoneve evropiane dhe kineze. Supozohet se fuqizimi i rajoneve çon në ngritjen e autoritetit rajonal në Evropë dhe sjell sfida të reja për politikën e jashtme të shtetit.
Kjo ka shkaktuar një masë ankthi në Bruksel, ku është pranuar gjerësisht se Kina ka rritur diplomacinë e saj ekonomike ndaj rajonit vitet e fundit për të fituar ndikim mbi vendet e Ballkanit Perëndimor, me efekte negative në pozitën dhe interesat e vetë BE-së në këtë rajon. Për më tepër, në vitet e fundit, ka pasur një përhapje të raporteve dhe analizave të grupeve të ekspertëve, si dhe artikujve mediatikë, shumë prej të cilëve përmbajnë citate nga zyrtarë të emëruar ose të paidentifikuar nga BE-ja ose vendet anëtare të BE-së, të cilët ndajnë të njëjtin supozim; duke thelluar marrëdhëniet diplomatike, duke promovuar modelin e vet të bashkëpunimit ekonomik dhe duke kanalizuar fonde të konsiderueshme në rajon, Pekini është gjithnjë e më i aftë të formësojë preferencat dhe politikat e shteteve të Ballkanit Perëndimor (Pavlićević 2019). Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Maqedonia, Mali i Zi dhe Serbia marrin pjesë në të ashtuquajturën platformë 16 + 1, e cila bashkon 16 vende nga Evropa Qendrore dhe Lindore dhe Kina përmes një sërë takimesh të institucionalizuara dhe të shpeshta të nivelit të lartë, mekanizmave të shumtë sektorial për bashkëpunim dhe forma të tjera të dialogut dhe aktiviteteve. Në nivel dypalësh, të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor (përpos Kosovës) kanë intensifikuar marrëdhëniet e tyre diplomatike me Kinën, ndërsa Serbia ka rënë dakord edhe për një partneritet gjithëpërfshirës strategjik me Kinën. Për më tepër, vëllimi i tregtisë dhe investimeve ka qenë në rritje të konsiderueshme, edhe pse nga një bazë e ulët, ndërmarrjet kineze kanë shprehur interes për një sërë investimesh të rëndësishme strategjike në vendet e Ballkanit Perëndimor.
Integrimi në BE e NATO, demokratizimi dhe liberalizimi i tregut janë qëllimi i vetëm strategjik i vendeve në rajon edhe pse me shkallë të ndryshme suksesi dhe interesi. Perëndimi, me idetë, konceptet - dhe kapitalin e tij - u përball me pak konkurrencë në rajonin e Evropës Qendrore dhe Lindore gjatë viteve 1990 deri në mes të viteve 2000, duke rezultuar në 'zgjerimin lindor' të BE-së në 2004. Pas krizës ekonomike të vitit 2008 dhe ‘lodhjes nga zgjerimi’, që ndikoi thellë institucionet e BE-së, ndikoi gjithashtu në fondet dhe vëmendjen e BE-së ndaj këtij rajoni, kjo pati pasoja të mëdha për politikën e punësimit dhe migrimin, këtu u bënë të dukshme thyerjet në këtë rrugë të parashikuar qartësisht për rajonin. Që atëherë, evropianizimi i Ballkanit Perëndimor ka ngecur, me Kroacinë që është shteti i fundit që ka hyrë në BE. Serbia dhe Mali i Zi, si pararendësit rajonalë për anëtarësimin në BE, kanë filluar negociatat edhe pse shanset për hyrjen e tyre në BE në vitin 2025 duken në rastin më të mirë të pakta (Gjorđević, Turcsanyi dhe Vučković 2021).
Duke përdorur definicionin e Evropianizimit si një proces i drejtuar politik në të cilin proceset politike, institucionet dhe sistemi ligjor ndikojnë në rregullat e brendshme, ligjet, politikat, mekanizmat dhe sjelljen e aktorëve kyç në shtetet joanëtare të BE-së; është e qartë se presioni i jashtëm i BE-së i imponuar brenda politikës së kushtëzuar ka rezultuar në përgjithësi në një ndikim të kufizuar në ndryshimet e brendshme në Ballkanin Perëndimor. Duke përdorur modele të jashtme nxitëse si një mjet fuqie transformuese për të bindur anëtarët e mundshëm që të respektojnë normat dhe rregullat e BE-së, Brukseli ka ndikuar dobët në procesin e demokratizimit në rajon dhe kapacitetet e tij institucionale. Në vitet e fundit, Ballkani Perëndimor ka qenë dëshmitar i rritjes së autoritarizmit, me individë të korruptuar në role drejtuese që parandalojnë proceset e reformës drejt transformimit të politikës së brendshme në sisteme të përgjegjshme dhe të sundimit të ligjit.
Rasti i një autostrade të financuar nga Kina në Mal të Zi është emblematik në kontekstin e shqetësimeve që po provokon përfshirja e Kinës në rajon, Bruksel dhe kryeqytetet e Evropës Perëndimore. Projekti ka rritur ndjeshëm nivelin e borxhit të vendit dhe thuhet se është një dëshmi e rreziqeve që ekspozimi ekonomik ndaj Kinës mund të sjellë në perspektivat financiare të shtetit huamarrës. Konsiderohet gjerësisht si një shembull kryesor i natyrës jo transparente dhe korruptive e Kinës në marrëveshjet shtet-shtet të negociuara në Ballkan – gjë që bije ndesh me procesin e ofertave të drejta dhe të hapura të kërkuara nga rregulloret e BE-së për prokurimin publik. Është argumentuar gjithashtu se si projekti ka përfituar dhe përkeqësuar çështjet e kornizës dhe performancës së dobët të qeverisjes vendase. Për derisa Mali i Zi ka fituar anëtarësimin në NATO dhe aspiron të anëtarësohet në BE, siç ilustron citati i komisionerit Hahn, ekziston shqetësimi se një ekspozim i tillë ekonomik i vendeve të Ballkanit Perëndimor ndaj Kinës do të instrumentalizohet nga Pekini për ushtrimin e ndikimit politik (Pavlićević 2019; Grgić 2019).
(Pepermans 2018) argumenton se Kina përdor një strategji e cila kombinon shtetin pozitiv ekonomik me kultivimin e fuqisë së butë në mënyrë që të rrisë ndikimin ekonomik dhe politik të Kinës në regjion. Përdorimi i këtyre instrumenteve diplomatike-politike brenda diplomacisë strukturore të Kinës i ka mundësuar asaj të formësojë marrëdhëniet me vendet e Ballkanit Perëndimor: Pekini ka krijuar hapësirë institucionale brenda së cilës luan një rol dominues dhe vendos kontekstin e marrëdhënieve, dhe ka hartuar axhendë e cila synon të vendosë synimet e saj politike si prioritete në marrëdhëniet me vendet e Ballkanit Perëndimor dhe për to.
Derisa politikanët dhe disa ekspertë nga vendet anëtare të kornizës 16 + 1 e kanë pritur me optimizëm të kujdesshëm interesin e ri të Kinës në rajon, zyrtarët e BE-së dhe shumë politikanë dhe ekspertë nga vendet perëndimore/të vjetra anëtare të BE-së e kanë pritur atë me një dozë të madhe të skepticizmit. Qeveria kineze i është përgjigjur kritikave rreth rritjes së ndikimit gjeo-politik të Kinës në Ballkanin Perëndimor me komente se shpreson që BRI (Belt and Road Initiative) të mos jetë një 'rrugë njëkahëshe' dhe se është një projekt me të cilin Kina po përqafon botën dhe është e hapur për të gjitha shtetet e tjera pjesëmarrëse të cilët janë të gatshëm të pranojnë 'barazinë në tregtinë ndërkombëtare'. Megjithatë, liderët e BE-së, duke përfshirë presidentin francez Macron, ambasadorët e të gjitha vendeve anëtare të BE-së në Pekin (me përjashtim të Hungarisë) dhe parlamentarët gjermanë, kanë dyshuar kryesisht në vërtetësinë e vendosmërisë kineze për 'përfitimet e dyanshme' dhe e kanë thirrur hapur Kinën që të mos bëjë BRI-në një 'rrugë njëkahëshe'. Sa i përket shteteve kandidate për në BE, të cilave u kërkohet të miratojnë rregulloret ligjore të BE-së (Acquis Communautaire) dhe të plotësojnë disa kushte politike shtesë në mënyrë që të marrin dritën jeshile për anëtarësim në BE, çdo situatë konfliktuale me Kinën e cila çon tek përfitimi i kësaj të fundit, mund të paraqesë një sfidë për ofertat e anëtarsimit në BE të këtyre shteteve. Për më tepër, disa studime kanë pohuar se projektet kineze të infrastrukturës në Ballkan po nxisin korrupsionin (Michal Makocki, Zoran Nechev 2017) të cilin BE-ja e sheh si një pengesë kryesore për 'forcimin e shtetit të së drejtës' në vendet kandidate si parakusht bazë për progres të mëtejshëm në procesin e anëtarësimit (Komisioni Evropian 2018).
Që nga viti 2015, totali i investimeve kineze (duke përfshirë si investimet e huaja direkte ashtu edhe kreditë për investime) në botë ka arritur në më shumë se 2 trilion dollarë. Nga viti 2012 deri në vitin 2019, vëllimi i përgjithshëm i kontratave të ndërtimit të infrastrukturës të financuara nga bankat kineze u rrit tej mase në Ballkanin Perëndimor. Shuma totale e kredive kineze të dhëna rajonit arriti në rreth 14 miliardë dollarë, nga të cilat vetëm Serbia mori më shumë se 60% (China Global Investment Tracker 2020). Megjithatë, sasia e investimeve direkte kineze në Ballkanin Perëndimor është e papërfillshme në krahasim me investimet nga BE-ja. Nga viti 2007 deri në vitin 2015, flukset hyrëse të investimeve direkte të BE-së në rajon përbënin 72.5% të totalit të hyrjeve të investimeve direkte në rajon, ndërsa pjesa e Kinës ishte vetëm 0.1%. Deri në vitin 2019, pjesa e Kinës në stokun e investimeve direkte në Ballkanin Perëndimor u rrit, por është ende margjinale në krahasim me atë të BE-së. Ajo përbën vetëm 3% të hyrjeve kumulative të investimeve direkte në Serbi gjatë periudhës 2010-2018, ndërsa pjesa e BE-së është 70%. Nga viti 2013 deri në vitin 2018, kompanitë e BE-së investuan më shumë se 11 miliardë dollarë dhe mbeten investitori më i madh i huaj në rajon. Prezenca ekonomike e Kinës në rajon vitet e fundit karakterizohet nga rritja e sasisë së kredive për investime për projekte infrastrukturore të cilat kushtëzohen kryesisht nga zbatimi i tyre nga kompanitë kineze dhe punësimi i punëtorëve kinezë. Kjo jo vetëm që ul përfitimet ekonomike të projekteve të tilla, por gjithashtu vendos potenciale për rritjen e ndikimit politik të Kinës në qeveritë e Ballkanit.
Ballkani Perëndimor është një rajon me një potencial të konsiderueshëm të rritjes ekonomike. Krahasuar me ekonomitë e tjera evropiane, këto vende janë ose të varfra ose shumë të varfra. Moszhvillimi strukturor dhe konkurrueshmëria e ulët pengojnë procesin e rimbushjes. Papunësia masive dhe një deficit i madh tregtar tregojnë çekuilibrime të rënda të brendshme dhe të jashtme (Holzner dhe Schwarzhappel 2018).
Gjithsesi, Ballkani në përgjithësi është bërë hyrja e parë e Kinës në Evropë, përveç tregut të lartë që kishin tashmë. Ka një sërë arsyesh pse Kina ka zgjedhur të rrisë aktivitetin e saj në Ballkan. Avantazhi i tregut, kostoja e prodhimit, qeverisja dhe rregulloret ligjore në vendet e Ballkanit po i afrohen standardeve të BE-së. Megjithëse shumica e vendeve të Ballkanit nuk janë anëtarësuar ende në BE, ato janë të mbështetura dhe të ngulitura thellë në tregun e BE-së për sa i përket sistemeve dhe rregullave, lehtësimit të tregtisë dhe investimeve. Vendndodhja gjeografike është gjithashtu shumë e rëndësishme me disa vende në Ballkan që janë pika të rëndësishme tranziti drejt Evropës, Lindjes së Mesme dhe madje edhe Afrikës. Për shembull, kur kompanitë kineze investojnë në Serbi, ato e bëjnë këtë duke ditur se produktet që prodhohen në Serbi mund të arrijnë lehtësisht në tregjet e Bashkimit Evropian, Rusisë, Turqisë dhe Afrikës. Megjithatë, “Belt and Road Initiative” (BRI, Iniciativa e Brezit dhe Rrugës) është shumë më gjithëpërfshirëse sesa thjesht zhvillimi i infrastrukturës. BRI përmban dialogun e politikave, lidhjen e infrastrukturës, tregtinë e papenguar, mbështetjen financiare, shkëmbimin mes njerëzve. Nëse bëhen përparime të rëndësishme në të gjitha këto fusha prioritare, atëherë BRI mund të përfaqësojë një model tjetër gjithëpërfshirës për bashkëpunimin ekonomik ndërkombëtar. Përveç theksit të tij në zhvillimin e infrastrukturës, ende nuk është e qartë se si një model i tillë ndryshon nga iniciativat e tjera ndërkombëtare. Në Kinë, shumë rajone tashmë po eksplorojnë në mënyrë aktive mënyra për të forcuar integrimin e brendshëm dhe bashkëpunimin ndërkombëtar. Pekini ka krijuar hapësirë institucionale brenda së cilës luan një rol dominues dhe përcakton kontekstin e marrëdhënieve, si dhe ka vendosur axhendën që synon të vendosë synimet e tij politike si prioritete në marrëdhëniet me vendet e Ballkanit Perëndimor dhe për to. Në vitin 2019, Kina dhe Serbia ranë dakord gjithashtu të krijojnë një grup pune të përbashkët për të bashkëpunuar në investime dhe për të promovuar jo vetëm "bashkëpunimin e investimeve dypalëshe", por edhe rajonale. Njëkohësisht, komisionet e përbashkëta ndërqeveritare për bashkëpunimin tregtar dhe ekonomik ndërmjet Kinës dhe Shqipërisë dhe Bosnje-Hercegovinës, përkatësisht, janë rigjallëruar. Këta shembuj ilustrojnë një aftësi në zhvillim të Kinës për të ndikuar në rregullimet e brendshme institucionale në Ballkanin Perëndimor, si dhe për të angazhuar elitat politike dhe aktorët kryesorë politikë në promovimin e lidhjeve dypalëshe.
Sipas të dhënave nga organizatat ndërkombëtare, në vitin 2020, Kina ka investuar më shumë në Mal të Zi sesa totali i investimeve të bëra në dekadën e fundit. Investimet kineze në vitin 2020 arritën në 71.2 milionë euro, ndërsa që nga viti 2010 investimi total ishte 78 milionë euro.
Në BE kanë sqaruar disa herë se gatishmëria e tyre për të ndihmuar nuk duhet kuptuar si gatishmëri për të shlyer borxhin që ka marrë përsipër ndonjë vend. Zëdhënësi tjetër i BE-së, Peter Stano, kujtoi se si në Mal të Zi dhe në shumë vende të tjera të rajonit, blloku evropian është jo vetëm investitori më i madh, por edhe donatori më i madh i ndihmës financiare dhe partneri kryesor tregtar. Rasti i ndërtimit të autostradës në Mal të Zi është një shembull se si investimi kinez është i kushtëzuar. Kredia për këtë projekt është dhënë nga banka kineze EXIM, ndërsa projekti po zbatohet nga një kompani kineze. Kjo kredi për ndërtimin e kësaj autostrade duhet të shlyhet nga shteti i Malit të Zi. Pavarësisht standardeve të BE-së, ka disa raste të vendeve të Ballkanit Perëndimor që kontraktojnë firma shtetërore kineze për t'i ndërtuar ato njësi energjie me qymyr. Një shembull i kësaj është një njësi termocentrali me qymyr në Tuzla, Bosnje dhe Hercegovinë. Ndërsa disa liderë boshnjakë e kanë justifikuar vendimin për të gjykuar investimin kinez për këtë njësi pasi do të zëvendësonte një të vjetër dhe do të shkaktonte më pak ndotje, kjo logjikë, pavarësisht vlefshmërisë, është potencialisht e dëmshme për aspiratën e Bosnjës për në BE.
Vetë Bashkimi Evropian, në fund të vitit 2020 kishte arritur një marrëveshje investimi me Kinën. Por marrëveshja ka tërhequr kritika nga vendet e BE-së për dështimin për të përfshirë respektimin dhe mbrojtjen e të drejtave të punëtorëve në Kinë, gjë që mendohet se i vë kompanitë kineze në disavantazh.
Në Parlamentin Evropian disa herë është shprehur shqetësimi për pasojat e disa investimeve nga Kina në Serbi. Investimi në minierën e Borit ka ngritur shqetësimin për mosrespektimin e standardeve mjedisore. Kina ka investuar edhe në projekte të tjera infrastrukturore në Serbi, ku dyshohet se këto projekte janë kontraktuar pa shpallje publike dhe pa mundësi që kompanitë evropiane të konkurrojnë për këto projekte.
Së fundi, Kina po përpiqet të rrisë ndikimin e saj në rajonin e Ballkanit duke ofruar vaksina kundër COVID-19, të cilat prodhohen në këtë vend. Kina ka shpërndarë numrin më të madh të vaksinave në Serbi, pavarësisht se numri i vaksinave brenda Kinës është më i ulët se mesatarja e BE-së. Kina po përpiqet të forcojë ekonominë e saj përmes nismës “Belt and Road”, por edhe të shtrijë ndikimin e saj ekonomik dhe politik në mbarë botën. Kjo nismë përfshin projekte infrastrukturore shumë miliarda dollarëshe. Kohët e fundit, zyrtarët kinezë kanë thënë se nisma do të zgjerohet në horizonte të reja, si diplomacia mjekësore, por gjithashtu zhvendosja e fokusit te teknologjia dhe ndihma e huaj. Që nga viti 2019, BE-ja ka filluar të paralajmërojë vendet e Ballkanit, duke thënë se qëllimi i anëtarësimit në bllok "duhet të jetë një zgjedhje strategjike, pa dyshim e kryer". BE-ja ka parë gjithashtu pak simpati për ndikimin nga Rusia dhe Turqia ne këtë regjion.
Rritja e pranisë së Kinës në Ballkanin Perëndimor nuk ishte një pashmangshmëri, por më tepër rezultat i drejtpërdrejtë i një vakumi që krijoi vetë BE-ja. Por, për vendet dhe bizneset perëndimore, pritja që Kina të 'normalizojë' sjelljen e saj dhe të hapë ekonominë e saj është një zgjedhje e rrezikshme.
Pyetja që është bërë shpesh vitet e fundit, nëse prania e shtuar ekonomike kineze dhe lidhjet e disa liderëve të shteteve të Ballkanit Perëndimor me lidershipin dhe financat kineze mund të komprometojnë projektin e integrimit evropian në këtë rajon, mbetet tejet hipotetike. Përgjigja përfundimtare pozitive për të do të rezultojë kryesisht nga (mos)veprimi i BE-së në mbajtjen dhe realizimin e premtimit të saj të zgjerimit, dhënë këtyre shteteve në Axhendën e Selanikut pothuajse 20 vjet më parë (Këshilli i Çështjeve të Përgjithshme dhe Marrëdhënieve me Jashtë të BE-së 2003) sesa nga përpjekjet e Kinës për të përhapur ndikimin e saj mbi këtë grup shtetesh.
Bashkimi Evropian ende përbën më shumë se 70% të investimeve të përgjithshme direkte në rajon. Nga ana tjetër, pesha e Kinës në vendet e Ballkanit përbën vetëm 5.7% të tregtisë së përgjithshme (Mikovic 2021). Me nismën Belt and Road që tashmë ka nisur hapat e saj kryesorë të instalimit në këtë rajon, kjo përqindje mund të shkojë dukshëm më e lartë, mundësitë e dhëna nga Kina janë të dobishme për shumicën e vendeve të Ballkanit Perëndimor, vende që ende po luftojnë për t'u evropianizuar ose për të ofruar një mirëqenie të duhur për qytetarët e saj. Regjimi i kaluar i Ballkanit Perëndimor dhe ai i Kinës kanë të njëjtën histori që mund të ndikojë dhe të zgjasë rrugën e tyre drejt BE-së. Ngecja e shkaktuar nga BE-ja dhe mosnjohja e këtij rajoni në çështjet diplomatike për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të hapura midis vendeve të Ballkanit Përendimor, mund të jetë një derë e hapur për një fuqi të tillë ekonomike si Kina.
BE-ja duhet të marrë më seriozisht evropianizimin e Ballkanit Perëndimor dhe të bëjë disa përpjekje për të përshpejtuar procesin e integrimit në BE dhe gjithashtu për të mbështetur fuqishëm luftimin e krimit, korrupsionit, populizmit dhe autoritarizmit. Përqendrimi i SHBA-së dhe BE-së në Ballkanin Perëndimor duhet të rritet ose vendet e dobëta mund të ndjekin lehtësisht turmën.
